धातुः शिष्

श्लोकः १-७ in श्रीमद्भगवद्गीता is – अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम | नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||

 

This study starts with the study of the word  विशिष्टाः

 

In Apte’s dictionary शिष्ट is detailed  as (शाश्-क्त / शिष्-क्त)

 

Between शाश् and शिष् the latter is more commonly known .We shall study it.

 

धातुः शिष्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

Meaning relevant to the context is given for the धातु as 7 P. –

To distinguish or discriminate from others.

(आ) धातुपाठसूच्याम्

 

शिष् | भ्वा० सेट् प० | शिष- [हिंसार्थः]१. ७८३ ||
शिष् | चु० सेट् उ० (१. ३. ७४)| शिष असर्वोपयोगे १०. ३४९ ||
शिष् | रु० अनिट् प० | शिषॢ विशेषणे ७. १४ ||

 

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

 

1. धातुकोशे –

 

*

 

2. लकारेषु

 

*
*

 

(ई) लकारेषु – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(ई – १) परस्मैपदीनि रूपाणि

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषति/शेषयति

शेषतः/शेषयतः

शेषन्ति/शेषयन्ति

मध्यमपुरुषः

शेषसि/शेषयसि

शेषथः/शेषयथः

शेषथ/शेषयथ

उत्तमपुरुषः

शेषयामि/शेषामि

शेषयावः/शेषावः

शेषयामः/शेषामः

 

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

शेषयामासतुः/

शेषयाञ्च

शेषयामासुः/

शेषयाञ्चक्र्

मध्यमपुरुषः

शेषयामासिथ/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासथुः/

शेषयाञ्च

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्र

उत्तमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

शेषयामासिव/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासिम/

शेषयाञ्चक्

 

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिता

शेषयितारौ

शेषयितारः

मध्यमपुरुषः

शेषयितासि

शेषयितास्थः

शेषयितास्थ

उत्तमपुरुषः

शेषयितास्मि

शेषयितास्वः

शेषयितास्मः

 

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिष्यति

शेषयिष्यतः

शेषयिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

शेषयिष्यसि

शेषयिष्यथः

शेषयिष्यथ

उत्तमपुरुषः

शेषयिष्यामि

शेषयिष्यावः

शेषयिष्यामः

 

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयतात्/शेषयतु

शेषयताम्

शेषयन्तु

मध्यमपुरुषः

शेषय/शेषयतात्

शेषयतम्

शेषयत

उत्तमपुरुषः

शेषयाणि

शेषयाव

शेषयाम

 

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयत्

अशेषयताम्

अशेषयन्

मध्यमपुरुषः

अशेषयः

अशेषयतम्

अशेषयत

उत्तमपुरुषः

अशेषयम्

अशेषयाव

अशेषयाम

 

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयेत्

शेषयेताम्

शेषयेयुः

मध्यमपुरुषः

शेषयेः

शेषयेतम्

शेषयेत

उत्तमपुरुषः

शेषयेयम्

शेषयेव

शेषयेम

 

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेष्यात्

शेष्यास्ताम्

शेष्यासुः

मध्यमपुरुषः

शेष्याः

शेष्यास्तम्

शेष्यास्त

उत्तमपुरुषः

शेष्यासम्

शेष्यास्व

शेष्यास्म

 

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशीशिषत्

अशीशिषताम्

अशीशिषन्

मध्यमपुरुषः

अशीशिषः

अशीशिषतम्

अशीशिषत

उत्तमपुरुषः

अशीशिषम्

अशीशिषाव

अशीशिषाम

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयिष्यत्

अशेषयिष्यताम्

अशेषयिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अशेषयिष्यः

अशेषयिष्यतम्

अशेषयिष्यत

उत्तमपुरुषः

अशेषयिष्यम्

अशेषयिष्याव

अशेषयिष्याम

 

(ई – २) आत्मनेपदीनि रूपाणि

 

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयते

शेषयेते

शेषयन्ते

मध्यमपुरुषः

शेषयसे

शेषयेथे

शेषयध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषये

शेषयावहे

शेषयामहे

 

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्रे

शेषयामासतुः/

शेषयाञ्च

शेषयामासुः/

शेषयाम्बभू

मध्यमपुरुषः

शेषयामासिथ/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासथुः/

शेषयाञ्च

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

उत्तमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्रे

शेषयामासिव/

शेषयाम्बभ्

शेषयामासिम/

शेषयाम्बभ्

 

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिता

शेषयितारौ

शेषयितारः

मध्यमपुरुषः

शेषयितासे

शेषयितासाथे

शेषयिताध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषयिताहे

शेषयितास्वहे

शेषयितास्महे

 

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिष्यते

शेषयिष्येते

शेषयिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

शेषयिष्यसे

शेषयिष्येथे

शेषयिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषयिष्ये

शेषयिष्यावहे

शेषयिष्यामहे

 

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयताम्

शेषयेताम्

शेषयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

शेषयस्व

शेषयेथाम्

शेषयध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयै

शेषयावहै

शेषयामहै

 

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयत

अशेषयेताम्

अशेषयन्त

मध्यमपुरुषः

अशेषयथाः

अशेषयेथाम्

अशेषयध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशेषये

अशेषयावहि

अशेषयामहि

 

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयेत

शेषयेयाताम्

शेषयेरन्

मध्यमपुरुषः

शेषयेथाः

शेषयेयाथाम्

शेषयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयेय

शेषयेवहि

शेषयेमहि

 

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिषीष्ट

शेषयिषीयास्ताम्

शेषयिषीरन्

मध्यमपुरुषः

शेषयिषीष्ठाः

शेषयिषीयास्थाम्

शेषयिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयिषीय

शेषयिषीवहि

शेषयिषीमहि

 

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशीशिषत

अशीशिषेताम्

अशीशिषन्त

मध्यमपुरुषः

अशीशिषथाः

अशीशिषेथाम्

अशीशिषध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशीशिषे

अशीशिषावहि

अशीशिषामहि

 

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयिष्यत

अशेषयिष्येताम्

अशेषयिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अशेषयिष्यथाः

अशेषयिष्येथाम्

अशेषयिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशेषयिष्ये

अशेषिष्यावहि

अशेषिष्यामहि

 

(उ) कृदन्ताः – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

1. कृदव्ययानि

 

तुमुन्

शेषयितुम्

णमुल्

शेषं

क्त्वा

शेषयित्वा/शेषयित्त्वा

 

2. कृदन्तप्रातिपदिकानि

 

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

शेषयितृ

शेषयित्री

तव्यत्

शेषयितव्य

शेषयितव्या

शतृ

शेषयत् / शेषत्

शेषयन्ती / शेषन्ती

ण्वुल्

शेषक

शेषिका

यत्

शेष्य

शेष्या

क्त

शेषित

शेषिता

क्तवतु

शेषितवत्

शेषितवती

अनीयर्

शेषणीय

शेषणीया

 

ऊ) शिष्-धातुतः शब्दाः – This study was prompted by the reference word विशिष्टा . There will be more instances in गीता to make us visit this धातुः शिष् This post will be accordingly updated.

 

-o-O-o-

धातुः शूर्

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति वाक्यांशः “अत्र शूरा महेष्वासाः ”-इति | अत्र “शूराः”-शब्दमनुसृत्य अभ्यासः |

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे शूर-शब्दस्य व्युत्पत्तिः “शूर्-अच्” इति | तत्रैव अस्ति

धातुः शूर् 10 उ. (शूरयति-ते)

1. To act the hero, be powerful

2. To make vigorous exertions

There is also a postscript “See शुर् also”.

धातुः शु (शू) र् 4 A (शूर्यते)

  1. To hurt, kill

  2. To make firm or steady

  3. To stop

  4. To be firm or fixed

  5. To be senseless, faint

(आ) धातुपाठसूच्याम्

शूर (शूर्)| चु० सेट् आ० | शूर- [विक्रान्तौ]१०. ४४४ ||
शूर् | दि० सेट् आ० | शूरी हिंसास्तम्भनयोः (हिंसस्तम्भयोः)४. ५२ ||

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे –

1. शूर = विक्रान्तौ | 10 | सक. | सेट् | आ. | अदन्तः | आगर्वीयश्च | शूरयते |

2. शूरी (शूर्) = हिंसास्तंभनयोः | 4 | सक. | सेट् | आ. | शूर्यते | 5 (लिटि) शुशूरे | 9 (लुङ्-लकारे) अशूरिष्ट इत्येव |

2. धातुरूपावल्याम् – अयं धातुः न विवृतः |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

कृदव्ययानि

तुमुन्

शूरयितुम्

णमुल्

शूरं

क्त्वा

शूरयित्त्वा / शूरयित्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

शूरयितृ

शूरयित्री

तव्यत्

शूरयितव्य

शूरयितव्या

शतृ

शूरयत्

शूरयन्ती

ण्वुल्

शूरक

शूरिका

यत्

शूर्य

शूर्या

क्त

शूरित

शूरिता

क्तवतु

शूरितवत्

शूरितवती

अनीयर्

शूरणीय

शूरणीया

 

उ) शूर्-धातुतः शब्दाः

  1. शूर –

    1. adjective meaning brave, heroic, valiant, mighty

    2. शूरः masculine noun meaning

      1. a hero, a warrior, a valiant person.

      2. name of a Yadav, grandfather of Krishna

    3. As seen in the व्युत्पत्ति, it seems that the suffix अच् when affixed to a धातु such as शूर् makes an adjective शूर meaning person capable of the action, which is implicit in the धातु. This logic of affixing suffix अच् is also seen in वीर derived from वीर (वीर्)| चु० सेट् आ० | वीर विक्रान्तौ १०. ४४५

-o-O-o-

धातुः शास्

गीतायाः प्रथमे अध्याये तृतीये श्लोके अस्ति वाक्यांशः “तव शिष्येण धीमता”-इति | अत्र

“शिष्येण”-शब्दे प्रातिपदिकं “शिष्य” | आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे “शिष्य = शास्-क्यप्” इति व्युत्पत्तिः |

धातुः शास्

(अ) धातुपाठसूच्याम् –

शास् | अ० सेट् प० | शासु अनुशिष्टौ २. ७०

(आ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

शास् 2 प. (शास्ति, शशास, अशिषत्, शासिष्यति, शासितृ, शिष्ट)

1. To teach, instruct, train (governing two accusatives in this sense) शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् (गीतायाम् 2-7)

2. To rule, govern अनन्यशासनामुर्वीं शशासैकपुरीमिव (रघुवंशे 1-30)

3. To order, command, direct, enjoin

4. To tell, communicate, inform (with dative) तस्मिन्नायोधनं वृत्तं लक्ष्मणायाशिषन्महत्

5. To advise स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं (किरातार्जुनीये 1-5)

6. To decree, enact

7. To punish, chastise, correct ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः (मनुस्मृत्यां 8-29)

8. To tame, subdue

9. To wish, desire

 

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

1. तत्र धातुकोशे –

 a) शासु (शास्) = अनुशिष्टौ [379] 2 | द्विकर्मकः | सेट् | प. | माणवकं धर्मं शास्ति (सिद्धान्तकौमुद्यां)

 b) शासु (शास्) = इच्छायाम् [337] 2 | सकर्मक | सेट् | आ. | नित्यमाङ्पूर्वोऽयम् (always with prefix आ) | आशास्ते | In Apte’s dictionary this is detailed in words starting with आ !! Since it becomes a separate धातु, I shall study it separately at appropriate occasion.

 c) शासु (शास्) = इच्छायाम् 1 | सकर्मक | सेट् | आ. | आशासते | शासितः / शास्तः | The mention here about the धातुः being of प्रथमगणः also is only here, neither in Apte’s dictionary nor in धातुपाठसूची

2. धातुरूपावल्याम् –

a) शासु (शास्) = अनुशिष्टौ [379] | द्विकर्मकः | सेट् | प. |

1. लटि – (प्र.) शास्ति | शिष्टः | शासति | (म.) शास्सि | शिष्ठः | शिष्ठ | (उ.) शास्मि | शिष्वः | शिष्मः |

2. लोटि – (प्र.) शास्तु / शिष्टात् | शिष्टाम् | शासतु | (म.) शाधि / शिष्टात् | शिष्टम् | शिष्ट | (उ.) शासानि |

3. लङ्-लकारे – (प्र.) अशात्-द् | अशिष्टाम् | अशासु | (म.) अशात्-द् | अशिष्टम् | (उ.) अशासम् | अशिष्व | अशिष्म |

4. विधिलिङ्-लकारे – शिष्यात् | शिष्याताम् |

5. लिट्-लकारे – शशास | शशासतुः | शशासुः |

6. लुट्-लकारे – शासिता |

7. लृट्-लकारे – शासिष्यति |

8. आशीर्लिङ्-लकारे – शिष्यात् | शिष्यास्ताम् |

9. लुङ्-लकारे – (प्र.) अशिषत् | अशिषताम् | अशिषन् |

कर्मणि – 1. शिष्यते | 9. लुङ्-लकारे – अशासि |

णिचि (प्रयोजके) – शासयति |

सनि (इच्छार्थके) – शिशासिषति |

यङि – शेशिष्यते |

यङ्लुकि – शाशासीति / शाशास्ति |

कृत्सु – शासितव्यम् | शासनीयम् | शिष्यः | शिष्टः | शासत् (शासती) | शासितुम् | शासनम् | शिष्ट्वा / शासित्वा (अनुशिष्य) |

आ → आशीर्वाद-प्रार्थने आत्मनेपदम् = आशास्ते | आशीः |

(उ) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कर्तरिप्रयोगे लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शास्ति

शिष्टः

शासति

मध्यमपुरुषः

शास्सि

शिष्टः

शिष्ट

उत्तमपुरुषः

शास्मि

शिष्वः

शिष्मः

 

कर्तरिप्रयोगे लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शशास

शशासतुः

शशासुः

मध्यमपुरुषः

शशासिथ

शशासथुः

शशास

उत्तमपुरुषः

शशास

शशासिव

शशासिम

 

कर्तरिप्रयोगे लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शासिता

शासितारौ

शासितारः

मध्यमपुरुषः

शासितासि

शासितास्थः

शासितास्थ

उत्तमपुरुषः

शासितास्मि

शासितास्वः

शासितास्मः

 

कर्तरिप्रयोगे लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शासिष्यति

शासिष्यतः

शासिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

शासिष्यसि

शासिष्यथः

शासिष्यथ

उत्तमपुरुषः

शासिष्यामि

शासिष्यावः

शासिष्यामः

 

कर्तरिप्रयोगे लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शास्तु/शिष्टात्

शिष्टाम्

शासतु

मध्यमपुरुषः

शाधि/शिष्टात्

शिष्टम्

शिष्ट

उत्तमपुरुषः

शासानि

शासाव

शासाम

 

कर्तरिप्रयोगे लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशात्/अशाद्

अशिष्टाम्

अशासुः

मध्यमपुरुषः

अशात्/अशाद्

अशिष्टम्

अशिष्ट

उत्तमपुरुषः

अशासम्

अशिष्व

अशिष्म

 

कर्तरिप्रयोगे विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शिष्यात्

शिष्याताम्

शिष्युः

मध्यमपुरुषः

शिष्याः

शिष्यातम्

शिष्यात

उत्तमपुरुषः

शिष्याम्

शिष्याव

शिष्याम

 

कर्तरिप्रयोगे आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शिष्यात्

शिष्यास्ताम्

शिष्यासुः

मध्यमपुरुषः

शिष्याः

शिष्यास्तम्

शिष्यास्त

उत्तमपुरुषः

शिष्यासम्

शिष्यास्व

शिष्यास्म

 

कर्तरिप्रयोगे लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशिषत्

अशिषताम्

अशिषन्

मध्यमपुरुषः

अशिषः

अशिषतम्

अशिषत

उत्तमपुरुषः

अशिषम्

अशिषाव

अशिषाम

 

कर्तरिप्रयोगे लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशासयिष्यत्

अशासयिष्यताम्

अशासयिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अशासयिष्यः

अशासयिष्यतम्

अशासयिष्यत

उत्तमपुरुषः

अशासयिष्यम्

अशासयिष्याव

अशासयिष्याम

भावकर्मणिप्रयोगे लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शिष्यते

शिष्येते

शिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

शिष्यसे

शिष्येथे

शिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

शिष्ये

शिष्यावहे

शिष्यामहे

 

भावकर्मणिप्रयोगे लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शशासे

शशासाते

शशासिरे

मध्यमपुरुषः

शशासिषे

शशासाथे

शशासिढ्वे

उत्तमपुरुषः

शशासे

शशासिवहे

शशासिमहे

 

भावकर्मणिप्रयोगे लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शासिता

शासितारौ

शासितारः

मध्यमपुरुषः

शासितासे

शासितासाथे

शासिताध्वे

उत्तमपुरुषः

शासिताहे

शासितास्वहे

शासितास्महे

 

भावकर्मणिप्रयोगे लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शासिष्यते

शासिष्येते

शासिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

शासिष्यसे

शासिष्येथे

शासिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

शासिष्ये

शासिष्यावहे

शासिष्यामहे

 

भावकर्मणिप्रयोगे लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शिष्यताम्

शिष्येताम्

शिष्यन्ताम्

मध्यमपुरुषः

शिष्यस्व

शिष्येथाम्

शिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

शिष्यै

शिष्यावहै

शिष्यामहै

 

भावकर्मणिप्रयोगे लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशिष्यत

अशिष्येताम्

अशिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अशिष्यथाः

अशिष्येथाम्

अशिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशिष्ये

अशिष्यावहि

अशिष्यामहि

 

भावकर्मणिप्रयोगे विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शिष्येत

शिष्येयाताम्

शिष्येरन्

मध्यमपुरुषः

शिष्येथाः

शिष्येयाथाम्

शिष्येध्वम्

उत्तमपुरुषः

शिष्येय

शिष्येवहि

शिष्येमहि

 

भावकर्मणिप्रयोगे आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शासिषीष्ट

शासिषीयास्ताम्

शासिषीरन्

मध्यमपुरुषः

शासिषीष्ठाः

शासिषीयास्थाम्

शासिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

शासिषीय

शासिषीवहि

शासिषीमहि

 

भावकर्मणिप्रयोगे लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशासि

अशासिषाताम्

अशासिषत

मध्यमपुरुषः

अशासिष्ठाः

अशासिषाथाम्

अशासिढ्वम्

उत्तमपुरुषः

अशासिषि

अशासिष्वहि

अशासिष्महि

 

भावकर्मणिप्रयोगे लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशासिष्यत

अशासिष्येताम्

अशासिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अशासिष्यथाः

अशासिष्येथाम्

अशासिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशासिष्ये

अशासिष्यावहि

अशासिष्यामहि

 

(ऊ) कृदन्ताः –

कृदव्ययानि

तुमुन्

शासितुम्

णमुल्

शासं

क्त्वा

शासित्वा/शासित्त्वा/शिष्ट्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

शासितृ

शासित्री

तव्यत्

शासितव्य

शासितव्या

यक्

शिष्यमाण

शिष्यमाणा

शतृ

शासत्

शासती

ण्वुल्

शासक

शासिका

ण्यत्

शिष्य

शिष्या

यत्

शिष्य

शिष्या

क्त

शिष्ट

शिष्टा

क्तवतु

शिष्टवत्

शिष्टवती

अनीयर्

शासनीय

शासनीया

(ए) शास्-धातुतः शब्दाः

1. शिष्य-शब्दस्य – गीतायां संदर्भाः – 1. तव शिष्येण धीमता (1-3) (2) शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् (2-7)

शिष्य-शब्दस्य अर्थाः आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे =

  1. A pupil, disciple

  2. Anger, passion

  3. Violence, force

2. शाधि – शास्-धातोः लोटि मध्यमपुरुषे एकवचनम् |

-o-O-o-

धातु श्रि

In अथ श्रीमद्भगवद्गीता when exploring etymology of the पदम् श्रीमत् one gets to note in धातुपाठ three धातु-s श्रि श्री श्रै
which could be relevant.

A study of these धातु-s should bring forth which one(s) is (are) most appropriate.

In धातुपाठ

In Apte’s dictionary

श्रि भ्वादि (1) सेट् उ. | श्रिञ् सेवायाम् |

श्रि 1 u (श्रयति-ते, श्रित …)

श्री क्र्यादि (9) अनिट् उ. | श्रीञ् पाके |

श्री 9 U (श्रीणाति, श्रीणीते)

श्रै भ्वादि (1) अनिट् प. | श्रै पाके |

श्रै 1 P (श्रायति)

In Apte’s Practical Sanskrit dictionary, the feminine noun श्री is detailed as

श्री f [ श्री-क्विप् नि. Un. 2. 57 ]

From this it seems that श्री  क्र्यादि (9) अनिट् उ. | श्रीञ् पाके | is possibly the appropriate धातु.

Note, Un. 2.57 refers to उणादिसूत्रेषु 2-57

However in a commentary उणादिवृत्तिः the सूत्र-क्रमाङ्क is 2-58 having mention of श्रि

2-58 क्विप् वचिप्रच्छिश्रिस्रुद्रुप्रुज्वां दीर्घोऽसंप्रसारणम्  च |

The commentary further details the धातु only as श्रिञ् सेवायाम् | and adds a clear mention – एतेभ्यो धातुभ्यः क्विप्-प्रत्ययो भवति, धातूनां च दीर्घो जायतेऽसंप्रसारणम्  च |

Accordingly, श्रि becomes श्री.

In continuation, in the commentary, various meanings of श्री are detailed as follows –

श्रीः = लक्ष्मी, ईश्वर-रचना, सृष्टिः, शोभा, राजसत्ता, प्रतिष्ठा, सौन्दर्यम्, वर्णः, रूपम्, विष्णुपत्नी, गुणः, श्रेष्ठता, बुद्धिः, तरुः, कमलम्, अतिमानवशक्तिः, धर्मार्थकामत्रयम्, रामठम्, बिल्ववृक्षः

From these, the meanings शोभा, प्रतिष्ठा, सौन्दर्यम्, वर्णः, रूपम्, गुणः, श्रेष्ठता, बुद्धिः, are relevant for the word श्रीमत् .

So, we should consider श्रि भ्वादि (1) सेट् उ. | श्रिञ् सेवायाम् | from धातुपाठ i.e. श्रि 1 u (श्रयति-ते, श्रित …) in Apte’s dictionary as the relevant धातु.

In Apte’s dictionary many more forms are given in continuation of श्रयति-ते, श्रित … The forms given are –

  • श्रयति-ते, present tense, लटि  third person प्रथम-पुरुषे  singular एकवचने

  • शिश्राय-शिश्रिये – लिटि (परोक्षभूते)

  • अशिश्रियत्-ते – लङ्-लकारे (अनद्यतनभूते)

  • श्रयिष्यति-ते – लृटि (द्वितीयभविष्ये)

  • श्रयितुम् – तुमन्तम्

  • श्रित – ppp. क्त-कृदन्तम् (कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम्)

  • श्राययति-ते – णिचि (प्रयोजके)

  • शिश्रीषति-ते – सनि (पुनःपुनःकरणे)

    • अथवा शिश्रयिषति-ते – सनि (पुनःपुनःकरणे)

Details in बृहद्धातुरूपावलिः –

*
*
*

In बृहद्धातुरूपावलिः there are footnotes giving special explanations of derivations of some forms.

As can be seen,

  • some words derived from श्रि are also detailed, viz. श्रीः, श्रेणिः, श्मश्रु

  • words with some prefixes are also detailed. viz. आश्रयति, प्रश्रयति, उच्छ्र्यति

I have noted earlier various meanings of श्रीः obtaining in उणादिवृत्तिः

श्रीमत् adjective is तद्धित (derived from noun) obtained by affixing तद्धित-प्रत्यय मत् to the noun श्री. The तद्धित-प्रत्यय मत् lends a meaning “having”. So श्रीमत् means having श्री.

-o-O-o-