धातुः राज् -1

गीतायाः प्रथमे अध्याये द्वितीये श्लोके अस्ति वाक्यांशः “राजा वचनमब्रवीत्” | अत्र

राजा = राजन् इति पुंल्लिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

राजन्-शब्दस्य व्युत्पत्तिः आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे “राज्-कनिन् रञ्जयति रञ्ज्-कनिन् नि. वा” इति विवृता |

अतः अत्र द्वौ धातू – राज् च रञ्ज् च |

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

 

धातुः रञ्ज् 1. 4 U (रंजति-ते, रज्यति-ते, रक्त, pass. रज्यते -desiderative रिरक्षति )

धातुः राज् 1 U (राजति-ते, राजित)

To be dyed, coloured, redden, become red, glow

1a. To shine, glitter, appear splendid, be eminent

1b. To appear or look (like), shine (like)

2. To rule, govern
3. To regulate, direct

4. To be the first or chief, be at the head

Causative – रञ्जयति-ते,

causative – राजयति-ते

1. To dye, color, paint

2. To please, gratify, propitiate, satisfy ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति

3. To conciliate, win over, keep contented – N. B. Only sense of the causative seems to be relevant to the meaning of राजा.

1. To cause to shine, illuminate, brighten

 

From the above, it is more appropriate to study धातुः राज्. Study of this धातुः राज् was earlier done in the context of the word धृतराष्ट्रः. So this post is being done with title धातुः राज्-1. Here details from Apte’s dictionary, from बृहद्धातुरूपावलि are scripted, instead of ‘cut and paste’. Also inflections obtained from Department of Sanskrit, University of Hyderabad are added.

(आ) धातुपाठसूच्याम्

राज् | भ्वा० सेट् उ० | राजृ दीप्तौ १. ९५६ |

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. धातुकोशे – राजृ (राज्) = दीप्तौ [232] १ । अकर्मक । सेट्  । उभयपदी । फणादिः । राजति-ते ।

2. लकारेषु

1. लटि – राजति-ते

2. लोटि – राजतु – ताम्

3. लङ्-लकारे – अराजत् – त

4. विधिलिङ्-लकारे – राजेत् – त

5. लिट्-लकारे – पर. प्र. रराज | रेजतुः / रराजतुः | रेजुः / रराजुः || म. रराजिथ / रेजिथ | रराजथुः / रेजथुः | रराज / रेज || उ. रराज | रराजिव / रेजिव | रराजिम / रेजिम | आत्म. प्र. रेजे | रेजाते | रेजिरे || म. रेजिषे | रेजाथे | रेजिध्वे || उ. रेजे | रेजिवहे | रेजिमहे || पक्षे रराजे | रराजाते | रराजिरे || इत्यादि |

6. लुट्-लकारे – प्र. राजिता | म. राजितासि-से | उ. राजितास्मि – राजिताहे |

7. लृट्-लकारे –  राजिष्यति-ते |

8. आशीर्लिङ्-लकारे – राज्यात् – राजिषीष्ट |

9 . लुङ्-लकारे – अराजीत् – अराजिष्ट |

10. लृङ्-लकारे – (रूपाणि न विवृतानि)

भावे – राज्यते | णिचि – राजयति-ते | सनि – रिराजिषति-ते | यङि – राराज्यते | यङ्लुकि – राराजीति-राराष्टि |

राजितव्यम् | राजनीयम् (नीराजनीयम्) | राज्यम् | राजितः | राजन् | राजमानः | नीराजनम् | राजितुम् | राजित्वा (नीराज्य) |

राजा | अधिको राजा = अधिराजः | दन्तानां राजा = राजदन्तः | शोभनो राजा = सुराजः | कुत्सितो राजा = कुराजः | राजते इति राट् | सम्राट् | राज्ञां समूहो राजकम् |

 

(ई) लकारेषु – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

राजति

राजतः

राजन्ति

राजते

राजेते

राजन्ते

मध्यमपुरुषः

राजसि

राजथः

राजथ

राजसे

राजेथे

राजध्वे

उत्तमपुरुषः

राजामि

राजावः

राजामः

राजे

राजावहे

राजामहे

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रराज

रेजतुः/

रराजतुः

रेजुः/

रराजुः

रेजे/

रराजे

रेजाते/

रराजाते

रेजिरे/

रराजिरे

मध्यमपुरुषः

रेजिथ/

रराजिथ

रेजथुः/

रराजथुः

रराज

रेजिषे/

रराजिषे

रेजाथे/

रराजाथे

रेजिध्वे/

रराजिध्वे

उत्तमपुरुषः

रराज

रेजिव/

रराजिव

रेजिम/

रराजिम

रेजे/

रराजे

रेजिवहे/

रराजिवहे

रेजिमहे/

रराजिमहे

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

राजिता

राजितारौ

राजितारः

राजिता

राजितारौ

राजितारः

मध्यमपुरुषः

राजितासि

राजितास्थः

राजितास्थ

राजितासे

राजितासाथे

राजिताध्वे

उत्तमपुरुषः

राजितास्मि

राजितास्वः

राजितास्मः

राजिताहे

राजितास्वहे

राजितास्महे

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

राजिष्यति

राजिष्यतः

राजिष्यन्ति

राजिष्यते

राजिष्येते

राजिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

राजिष्यसि

राजिष्यथः

राजिष्यथ

राजिष्यसे

राजिष्येथे

राजिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

राजिष्यामि

राजिष्यावः

राजिष्यामः

राजिष्ये

राजिष्यावहे

राजिष्यामहे

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

राजतु/राजतात्

राजताम्

राजन्तु

राजताम्

राजेताम्

राजन्ताम्

मध्यमपुरुषः

राजतात्/राज

राजतम्

राजत

राजस्व

राजेथाम्

राजध्वम्

उत्तमपुरुषः

राजानि

राजाव

राजाम

राजै

राजावहै

राजामहै

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अराजत्

अराजताम्

अराजन्

अराजत

अराजेताम्

अराजन्त

मध्यमपुरुषः

अराजः

अराजतम्

अराजत

अराजथाः

अराजेथाम्

अराजध्वम्

उत्तमपुरुषः

अराजम्

अराजाव

अराजाम

अराजे

अराजावहि

अराजामहि

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

राजेत्

राजेताम्

राजेयुः

राजेत

राजेयाताम्

राजेरन्

मध्यमपुरुषः

राजेः

राजेतम्

राजेत

राजेथाः

राजेयाथाम्

राजेध्वम्

उत्तमपुरुषः

राजेयम्

राजेव

राजेम

राजेय

राजेवहि

राजेमहि

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

राज्यात्

राज्यास्ताम्

राज्यासुः

राजिषीष्ट

राजिषीयास्ताम्

राजिषीरन्

मध्यमपुरुषः

राज्याः

राज्यास्तम्

राज्यास्त

राजिषीष्ठाः

राजिषीयास्थाम्

राजिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

राज्यासम्

राज्यास्व

राज्यास्म

राजिषीय

राजिषीवहि

राजिषीमहि

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अराजीत्

अराजिष्टाम्

अराजिषुः

अराजिष्ट

अराजिषाताम्

अराजिषत

मध्यमपुरुषः

अराजीः

अराजिष्टम्

अराजिष्ट

अराजिष्ठाः

अराजिषाथाम्

अराजिढ्वम्

उत्तमपुरुषः

अराजिषम्

अराजिष्व

अराजिष्म

अराजिषि

अराजिष्वहि

अराजिष्महि

 

कर्तरि-प्रयोगे

परस्मैपदी

आत्मनेपदी

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अराजिष्यत्

अराजिष्यताम्

अराजिष्यन्

अराजिष्यत

अराजिष्येताम्

अराजिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अराजिष्यः

अराजिष्यतम्

अराजिष्यत

अराजिष्यथाः

अराजिष्येथाम्

अराजिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अराजिष्यम्

अराजिष्याव

अराजिष्याम

अराजिष्ये

अराजिष्यावहि

अराजिष्यामहि

 

कर्मणि-प्रयोगे रूपाणि http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html इत्यत्र न प्राप्तानि |

(उ) कृदन्ताः – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

1. कृदव्ययानि

 

तुमुन्

राजितुम्

णमुल्

राजं

क्त्वा

राजित्वा/राजित्त्वा

 

2. कृदन्तप्रातिपदिकानि

 

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

राजितृ

राजित्री

तव्यत्

राजितव्य

राजितव्या

यक्

राज्यमान

राज्यमाना

शतृ

राजत्

राजन्ती

शानच्

राजमान

राजमाना

ण्वुल्

राजक

राजका

ण्यत्

राज्य

राज्या

क्त

राजित

राजिता

क्तवतु

राजितवत्

राजितवती

अनीयर्

राजनीय

राजनीया

 

(ऊ) राज्-धातुतः शब्दाः – Some words including the reference word राजन् are taken note of in बृहद्धातुरूपावलिः There will be more instances in गीता to make us visit this धातुः राज्. This post will be accordingly updated.

-o-O-o-