धातुः मन्

The sixth श्लोक of first chapter in गीता begins with the word युधामन्युः This is a compound word having component words युधा and मन्युः The first component युधा is third case singular from the feminine noun युध्. Thus this is a compound of अलुक् type, where the component word stays with its inflected form.

 

In Apte’s practical dictionary the word मन्युः is detailed on Page 743 as [मन्-युच् Un. 3-20]. Its meanings are –

  1. Anger, wrath, indignation, rage as in (रघुवंशे 2-32)

  2. Grief, sorrow, affliction, distress as in (उत्तररामचरिते 4-3)

  3. Wretched or miserable state, meanness

  4. Ardour, zeal

  5. also other meanings

युच् Un. 3-20 is from उणादिसूत्रम् यजिमनिशुधिदसिजनिभ्यो युच् | Hence

  1. यज् → यज्यु (= one with ritualistic approach, pious, devout)

  2. मन् → मन्यु (= one with excited mind)

  3. शुध् → शुध्यु (= one with purity, cleanliness)

  4. दस् → दस्यु (= one with lowly state, outcast)

  5. जन् → जन्यु (= one with creativity, ब्रह्मा)

For मन्युः the धातु to be studied is मन्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

धातुः मन् =

  1. 1 प. (मनति)

    1. To be proud

    2. To worship

  2. 10 आ. (मानयते) = To be proud

  3. 4, 8 आ. (मन्यते, मनुते, मेने, अमंस्त, मंस्यते, मन्तुम्, मत)

    1. To think, believe, imagine, suppose, fancy, conceive

      1. अङ्कं केऽपि शशंकिरे जलनिधेः पङ्कं परे मेनिरे (सुभाषितम्)

      2. What is your opinion ? कथं भवान् मन्यते ?

    2. To consider, deem, look upon, take (one) for, take to be समीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनमपि ब्रह्म मनुते (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 84)

    3. To honour, respect, value, esteem, think highly of, prize यस्यानुषंगिण इम भुवनाधिपत्यभोगादयः कृपणलोकमता भवन्ति (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 76)

    4. To know, understand, perceive, observe, have regard to मत्त्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं (मेघदूते 73)

    5. To agree, consent to, act up to तन्मन्यस्य मम वचनम् (मृच्छकटिके 8)

    6. To think, reflect upon

    7. To intend, wish, hope for

    8. To set the heart or mind on

    9. To mention, declare

    10. To think out, devise, invent

    11. To be considered or regarded as, seem, appear like

    12. Senses of मन् get variously modified depending upon associated words e.g.

      1. बहु मन् = to think highly of

      2. लघु मन् = to think lightly of, to despise

      3. अन्यथा मन् to think otherwise

      4. साधु मन् = to think well of, approve

    13. Causative मानयति-ते = to cause to respect मान्यान् मानय (भर्तृहरेः नीतिशतके 77)

    14. Desiderative मिमंसते (compare मीमांसते from मान्) =

      1. To reflect upon, examine, investigate, enquire into

      2. To doubt, call in question (with locative)

 

(आ) धातुपाठसूच्याम्

  1. मन् | चु० सेट् आ० | मान स्तम्भे १०. २३३ |

  2. मन् | दि० अनिट् आ० | मन ज्ञाने ४. ७३ |

  3. मन् | त० सेट् आ० | मनु अवबोधने ८. ९ |

Here 1 प. (मनति) is not listed. Names of the धातु seem to be मान, मन and मनु respectively in १०, ४ and ८ गण-s.

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

(१) तत्र धातुकोशे

  1. मन = ज्ञाने [४२८] ४ । सक. । अनिट् । आ. । अनुदात्तोपदेशः । मन्यते । मधुः । मधुरः ।

  2. मनस् = उपतापे । ११ । मनस्यति । The number ११ obviously does not connote गण. This is possibly the variant of the धातु as नामधातु derived from the noun मनस्. The meaning possibly is मनस्यति = minds, takes to heart, for which पाणिनि seems to use the phrase उपतापे.

  3. मनु (मन्) = अवबोधने [५६४] ८ । सक. । सेट् । आ. । तनोत्यादिः । मनुते ।

  4. There is no mention of the धातु in 1 प. or 10 आ.

(२) धातुरूपावल्याम् –

[४२८] मन = ज्ञाने | ४ । सकर्म. | अनिट् | आत्मने. |

(१) लटि – मन्यते || (२) लोटि – मन्यताम् | (३) लङ्-लकारे – अमन्यत | (४) विधिलिङ्-लकारे – मन्येत | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने | मेनाते | मेनिरे || (म.) मेनिषे | मेनाथे | मेनिध्वे || (उ.) मेनिवहे | (६) लुट्-लकारे – मन्ता | (म.) मन्तासे | (उ.) मन्ताहे || (७) लृट्-लकारे – मंस्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – मंसीष्ट | (म.) ढ्वम् | (९) लुङ्-लकारे – अमंस्त | (म.) अमन्ध्वम् || (१०) लृङ्-लकारे –  अमंस्यत ||

कर्मणि – मन्यते | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने | (९) लुङ्-लकारे – अमानि |

णिचि – मानयति | सनि – मिमनिषते | यङि – मंमन्यते | यङ्लुकि – मंमनीति-मंमन्ति |

कृत्सु – मन्तव्यम् | मननीयम् | मान्यम् | मतम् | मन्यमानः | मन्तुम् | मननम् | मत्वा | संमत्य १ | राज्ञां मतः | पण्डितमन्यः | पण्डितमानी | मनः | मानसम् | मनुः | मुनिः २ । मन्तुः ३ | अनुमतौ = अनुमन्यते | सं-सम्मन्यते | विमन्यते | अप – (अपमाने) अपमन्यते | अभि – (अभिमाने) – अभिमन्यते |

Footnotes – १ वा ल्यपि इत्युक्त्वेपि नान्तानिट्त्वात् नित्यं लोपः २ मनेरुश्च इन् |

३ कपिमतिजनिगाभायाहिभ्यश्च | एभ्यस्तुः स्यात् |

[५६४] मनु = अवबोधने | ८ | सकर्म. | सेट् | आत्मने. ||

(१) लटि – मनुते १ | मनुताम् (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने २ | मेनाते | मेनिरे ||

कर्मणि – मन्यते | णिचि – मानयति-ते | सनि – मिमनिषते | यङि – मंमन्यते | यङ्लुकि – मंमनीति-मंमन्ति |

कृत्सु – मनितव्यम् | मननीयम् | मान्यम् | मनितम् ३ | मन्वानः | मननम् | मात्वा – मत्वा | संमत्य ||

Footnotes – १ मन्महे किमपि तुन्दिलं महः २ अत एकहल्मध्य– इति एतौ अभ्यासलोपौ |

(ई) लकारेषु – No Inflections in different moods and tenses found From Morphological Generator at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(उ) कृदन्ताः – As detailed at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययानि

४  आत्मने.

८ आत्मने.

तुमुन्

मन्तुम्

मनितुम्

णमुल्

मानं

मानं

क्त्वा

मत्वा/मत्त्वा

मनित्वा/मनित्त्वा/मत्वा/मत्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

 

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

मन्तृ

मन्त्री

मनितृ

मनित्री

तव्यत्

मन्तव्य

मन्तव्या

मनितव्य

मनितव्या

यक्

मन्यमान

मन्यमाना

मन्यमान

मन्यमाना

शानच्

मन्यमान

मन्यमाना

मन्वान

मन्वाना

ण्वुल्

मानक

मानिका

मानक

मानिका

ण्यत्

मान्य

मान्या

मान्य

मान्या

क्त

मत

मता

मत

मता

क्तवतु

मतवत्

मतवती

मतवत्

मतवती

अनीयर्

मननीय

मननीया

मननीय

मननीया

 

ऊ) मन्-धातुतः शब्दाः –

ऊ-1) मन्युः – detailed at the beginning.

More shall be added as we shall come across.

 

-o-O-o-