धातुः भुज्

गीतायाः प्रथमे अध्याये पञ्चमे श्लोके अस्ति उल्लेखः “पुरुजित् कुन्तिभोजश्च”-इति |

कुन्तिभोजः is a compound word to be deciphered as कुन्तेः भोजः

The word भोजः is detailed in Apte’s Practical Dictionary as (Pg 727 भुज्-अच्). However the meaning of भोजः as detailed does not fit the deciphering as कुन्तेः भोजः. The meaning of भोजः is detailed as follows.

भोजः [भुज् – अच्] =

  1. Name of a celebrated king of मालवा (or धारा), supposed to have flourished about the end of the tenth or the beginning of eleventh century and to have been a great patron of Sanskrit learning. He is also supposed to have been the author of several learned works such as सरस्वतीकंटाभरण &c.

  2. Name of a country

  3. Name of a king of विदर्भ-s. भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः (रघुवंशे 5-39)

  4. भोजाः (m. pl.) = Name of a people.

  • अच्

    • is explained only as a प्रत्याहार in Dictionary of Sanskrit Grammar by काशिनाथशास्त्री अभ्यंकर not as a suffix प्रत्ययः.

    • In Apte’s dictionary itself it is not detailed in the “Explanation of terminations used in the derivation of words”.

 

Certainly however the word भोजः has a derivation from the धातुः भुज्

 

Actually there is another word भोगः (भुज्-घञ्). Meaning of this word seems to explain meaning of कुन्तिभोज more appropriately. Meaning of भोगः in Apte’s dictionary is –

भोगः [भुज्-धञ्] =

  1. Eating, consuming

  2. Enjoyment, fruition

  3. Possession

  4. Utility, advantage

  5. Rule, governing, government

  6. Use, application (as of a deposit)

  7. Suffering, enduring, experiencing

  8. Feeling, perception

  9. Enjoyment of women, sexual enjoyment, carnal pleasure

  10. An enjoyment, an object of enjoyment or pleasure भोगे रोगभयम् (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 35)

  11. A repast, feast, banquet

  12. Food

  13. Food, offering to an idol

  14. Profit, gain

  15. Many more meanings …

 

घञ् = कृत्प्रत्ययः ‘अ’ causing substitution of वृद्धि for the preceding vowel applied in various senses as explained in various aphorisms (पा. 3-3-16 to 42, 3-3-45 to 55, 3-3-120 to 125) e.g. पादः, आयः, रोगः, भावः, अवग्राहः, प्रावारः, अवतारः, लेखः, रागः, etc.)

 

कुन्तिभोज was king of कुन्ति and the meanings of भोगः as –

  1. Possession

  2. Governing, Government

fit the meaning.

 

धातुः भुज् (pg 720/721)

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

भुज्

  1. 6 प. (भुजति, भुग्न)

    1. To bend

    2. To curve, make crooked

  2. 7 उ. (भुनक्ति – भुङ्क्ते, भुक्त)

    1. To eat, devour, consume शयनस्थो न भुञ्जीत (मनुस्मृत्यां 4-74)

    2. To enjoy, use, possess (property, etc.)

    3. To enjoy carnally (Atm.) सदयं बुभुजे महाभुजः (रघुवंशे 8-7) सुरूपं वा कुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते (मनुस्मृत्यां 9-14)

    4. To rule, protect, govern, guard राज्यं न्यासमिवाभुनक् (रघुवंशे 12-18)

    5. To suffer, endure, experience वृद्धो नरो दुःखशतानि भुङ्क्ते (सिद्धान्तकौमुद्याम्)

    6. To pass, live through (as time)

    7. causative – To cause to eat, feed with भोजयति-ते

    8. desiderative – To wish to eat, etc. बुभुक्षति-ते

(आ) धातुपाठसूच्याम्

  1. भुज् | तु० अनिट् प० | भुजो कौटिल्ये ६. १५३ ||

  2. भुज् | रु० अनिट् प० | भुज पालनाभ्यवहारयोः ७. १७

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

(१) तत्र धातुकोशे

  1. भुज पालनाभ्यवहारयोः [५५२] ७ । सक. । अनिट् । प. । भुनक्ति |

  2. भुजो (भुज्) = कौटिल्ये ६ । अक. । अनिट् । प. । ओदित् | भुजति | ५ बुभोज । म. बुभोजिथ ।। ६ भोक्ता ।। ७ भोक्ष्यति ।। ८ भुज्यात् । भुज्यास्ताम् । ९ अभौक्षीत् । अभौक्ता ।। ओदितश्च । भुग्नः ।

(२) धातुरूपावल्याम्

Only [५५२] भुज पालनाभ्यवहारयोः ७ is detailed –

(१) लटि – भुनक्ति | भुङ्क्तः | भुञ्जन्ति || (२) लोटि – भुनक्तु | (३) लङ्-लकारे – अभुनक् | (४) विधिलिङ्-लकारे – भुञ्ज्यात् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) बुभोज | बुभुजतुः | (म.) बुभोजिथे | (उ.) बुभुजिव | (६) लुट्-लकारे – भोक्ता | (७) लृट्-लकारे – भोक्ष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – भुज्यात् | भुज्यास्ताम् | (९) लुङ्-लकारे – अभौक्षीत्६ | अभौक्तान् | अभौक्षुः || (१०) लृङ्-लकारे –  अभोक्ष्यत् ||

पालनभिन्नेऽर्थेआत्मनेपदम्(१) लटि – (प्र.) भुङ्क्ते८ | भुञ्जाते | भुञ्जते | (म.) भुङ्क्षे | (उ.) भुञ्जे | भुञ्ज्वहे | (२) लोटि – (प्र.) भुङ्क्ताम् | भुञ्जाताम् | (म.) भुङ्क्ष्व | भुञ्जाथाम् | भुङ्ध्वम् | (उ.) भुनजै || (३) लङ्-लकारे – अभुङ्क्त | (म.) अभुङ्क्थाः |  (उ.) अभुञ्जि | (४) विधिलिङ्-लकारे – भुञ्जीत | भुञ्जीयाताम् | (५) लिट्-लकारे – बुभुजे१ | (६) लुट्-लकारे – भोक्तासे | (७) लृट्-लकारे – भोक्ष्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – भुक्षीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अभुक्त२ | अभुक्षाताम् | अभुक्षत | (१०) लृङ्-लकारे –  अभोक्ष्यत ||

कर्मणि – भुज्यते | णिचि – भोजयति३ | सनि – बुभुक्षति / बुभुक्षते | यङि – बोभुज्यते | यङ्लुकि – बोभोक्ति / बोभोजीति |

कृत्सु – भोक्तव्यम् | भोजनीयम् | भोज्यम्४ / भोग्यम् | भुक्तः | भुञ्जन् | भुञ्जानः | भोक्तुम् | भोजनम् | भुक्त्वा | संभुज्य || भोगः | भुजः |

Footnotes – ६ षष्ठो लुङ् । ७ भुजोऽनवने । ८ अभ्यवहरति इत्यर्थः।

१ बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम् । इति रघुः । २ दशमो लुङ् । ३ निगरणार्थत्वात्परस्मैपदमेव । ४ भोज्यं भक्ष्ये । भोग्यमन्यत् ।

 

(ई) लकारेषु – Inflections in different moods and tenses From Morphological Generator at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

लट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुनक्ति

भुङ्क्तः

भुञ्जन्ति

मध्यमपुरुषः

भुनक्षि

भुङ्क्थः

भुङ्क्थ

उत्तमपुरुषः

भुनज्मि

भुञ्ज्वः

भुञ्ज्मः

 

लिट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

बुभोज

बुभुजतुः

बुभुजुः

मध्यमपुरुषः

बुभोजिथ

बुभुजथुः

बुभुज

उत्तमपुरुषः

बुभोज

बुभुजिव

बुभुजिम

 

लुट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ता

भोक्तारौ

भोक्तारः

मध्यमपुरुषः

भोक्तासि

भोक्तास्थः

भोक्तास्थ

उत्तमपुरुषः

भोक्तास्मि

भोक्तास्वः

भोक्तास्मः

 

लृट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ष्यति

भोक्ष्यतः

भोक्ष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

भोक्ष्यसि

भोक्ष्यथः

भोक्ष्यथ

उत्तमपुरुषः

भोक्ष्यामि

भोक्ष्यावः

भोक्ष्यामः

 

लोट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्तात्/भुनक्तु

भुङ्क्ताम्

भुञ्जन्तु

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्तात्/भुङ्ग्धि

भुङ्क्तम्

भुङ्क्त

उत्तमपुरुषः

भुनजानि

भुनजाव

भुनजाम

 

लङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुनक्/अभुनग्

अभुङ्क्ताम्

अभुञ्जन्

मध्यमपुरुषः

अभुनक्/अभुनग्

अभुङ्क्तम्

अभुङ्क्त

उत्तमपुरुषः

अभुनजम्

अभुञ्ज्व

अभुञ्ज्म

 

विधिलिङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुञ्ज्यात्

भुञ्ज्याताम्

भुञ्ज्युः

मध्यमपुरुषः

भुञ्ज्याः

भुञ्ज्यातम्

भुञ्ज्यात्

उत्तमपुरुषः

भुञ्ज्याम्

भुञ्ज्याव

भुञ्ज्याम

 

आशीर्लिङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुज्यात्

भुज्यास्ताम्

भुज्यासुः

मध्यमपुरुषः

भुज्याः

भुज्यास्तम्

भुज्यास्त

उत्तमपुरुषः

भुज्यासम्

भुज्यास्व

भुज्यास्म

 

लुङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभौक्षीत्

अभौक्ताम्

अभौक्षुः

मध्यमपुरुषः

अभौक्षीः

अभौक्तम्

अभौक्त

उत्तमपुरुषः

अभौक्षम्

अभौक्ष्व

अभौक्ष्म

 

लृङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभोक्ष्यत्

अभोक्ष्यताम्

अभोक्ष्यन्

मध्यमपुरुषः

अभोक्ष्यः

अभोक्ष्यतम्

अभोक्ष्यत

उत्तमपुरुषः

अभोक्ष्यम्

अभोक्ष्याव

अभोक्ष्याम

 

लट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्ते

भुञ्जाते

भुञ्जते

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्षे

भुञ्जाथे

भुङ्ग्ध्वे

उत्तमपुरुषः

भुञ्जे

भुञ्ज्वहे

भुञ्ज्महे

 

लिट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

बुभुजे

बुभुजाते

बुभुजिरे

मध्यमपुरुषः

बुभुजिषे

बुभुजाथे

बुभुजिध्वे

उत्तमपुरुषः

बुभोजे

बुभुजिवहे

बुभुजिमहे

 

लुट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ता

भोक्तारौ

भोक्तारः

मध्यमपुरुषः

भोक्तासे

भोक्तासाथे

भोक्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

भोक्ताहे

भोक्तास्वहे

भोक्तास्महे

 

लृट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ष्यते

भोक्ष्येते

भोक्ष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

भोक्ष्यसे

भोक्ष्येथे

भोक्ष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

भोक्ष्ये

भोक्ष्यावहे

भोक्ष्यामहे

 

लोट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्ताम्

भुञ्जाताम्

भुञ्जताम्

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्ष्व

भुञ्जाथाम्

भुङ्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुनजै

भुनजावहै

भुनजामहै

 

लङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुङ्क्त

अभुञ्जाताम्

अभुञ्जत

मध्यमपुरुषः

अभुङ्क्थाः

अभुञ्जाथाम्

अभुङ्ग्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभुञ्ज

अभुञ्ज्वहि

अभुञ्ज्महि

 

विधिलिङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुञ्जीत

भुञ्जीयाताम्

भुञ्जीरन्

मध्यमपुरुषः

भुञ्जीथाः

भुञ्जीयाथाम्

भुञ्जीध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुञ्जीय

भुञ्जीवहि

भुञ्जीमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुक्षीष्ट

भुक्षीयास्ताम्

भुक्षीरन्

मध्यमपुरुषः

भुक्षीष्ठाः

भुक्षीयास्थाम्

भुक्षीध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुक्षीय

भुक्षीवहि

भुक्षीमहि

 

लुङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुक्त

अभुक्षाताम्

अभुक्षत

मध्यमपुरुषः

अभुक्थाः

अभुक्षाथाम्

अभुग्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभुक्षि

अभुक्ष्वहि

अभुक्ष्महि

 

लृङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभोक्ष्यत

अभोक्ष्येताम्

अभोक्ष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अभोक्ष्यथाः

अभोक्ष्येथाम्

अभोक्ष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभोक्ष्मे

अभोक्ष्यावहि

अभोक्ष्यामहि

 

(उ) कृदन्ताः – No कृदन्त-s are detailed at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

-o-o-o-