धातुः भन्द्

Second line of श्लोकः १-६ begins with the word सौभद्रः Its etymology is सुभद्रायाः अयं सौभद्रः (son of सुभद्रा is सौभद्र). So सौभद्र’s mother is सुभद्रा. The name सुभद्रा is itself detailed in Apte’s dictionary as a compound सु + भद्रा.

The two components सु and भद्रा would be deciphered as सुतरां भद्रा इति सुभद्रा (कर्मधारयः), meaning one with excellent disposition. The second component भद्रा is feminine of the adjective भद्र.

Etymology of भद्र is detailed in Apte’s dictionary as

  1. भन्द्-रक् नि. नलोपः उणादि २-२८

  2. Actually सूत्रं उणादि २-२९ directly contains the word भद्र.

    *

So धातु to be studied is भन्द्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

*

(आ) धातुपाठसूच्याम्

भन्द् | भ्वा० सेट् आ० | भदि कल्याणे सुखे च १. १२

Here 10 U is not listed.

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

(१) तत्र धातुकोशे –

भदि (भन्द्) = कल्याणे सुखे च [१०] १ | अक. | सेट् | आ. | भन्दते |

(२) धातुरूपावल्याम् –

Not detailed,

(ई) लकारेषु – Not detailed

(उ) कृदन्ताः – Not detailed

शुभं भवतु |

-o-O-o-

धातुः भुज्

गीतायाः प्रथमे अध्याये पञ्चमे श्लोके अस्ति उल्लेखः “पुरुजित् कुन्तिभोजश्च”-इति |

कुन्तिभोजः is a compound word to be deciphered as कुन्तेः भोजः

The word भोजः is detailed in Apte’s Practical Dictionary as (Pg 727 भुज्-अच्). However the meaning of भोजः as detailed does not fit the deciphering as कुन्तेः भोजः. The meaning of भोजः is detailed as follows.

भोजः [भुज् – अच्] =

  1. Name of a celebrated king of मालवा (or धारा), supposed to have flourished about the end of the tenth or the beginning of eleventh century and to have been a great patron of Sanskrit learning. He is also supposed to have been the author of several learned works such as सरस्वतीकंटाभरण &c.

  2. Name of a country

  3. Name of a king of विदर्भ-s. भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः (रघुवंशे 5-39)

  4. भोजाः (m. pl.) = Name of a people.

  • अच्

    • is explained only as a प्रत्याहार in Dictionary of Sanskrit Grammar by काशिनाथशास्त्री अभ्यंकर not as a suffix प्रत्ययः.

    • In Apte’s dictionary itself it is not detailed in the “Explanation of terminations used in the derivation of words”.

 

Certainly however the word भोजः has a derivation from the धातुः भुज्

 

Actually there is another word भोगः (भुज्-घञ्). Meaning of this word seems to explain meaning of कुन्तिभोज more appropriately. Meaning of भोगः in Apte’s dictionary is –

भोगः [भुज्-धञ्] =

  1. Eating, consuming

  2. Enjoyment, fruition

  3. Possession

  4. Utility, advantage

  5. Rule, governing, government

  6. Use, application (as of a deposit)

  7. Suffering, enduring, experiencing

  8. Feeling, perception

  9. Enjoyment of women, sexual enjoyment, carnal pleasure

  10. An enjoyment, an object of enjoyment or pleasure भोगे रोगभयम् (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 35)

  11. A repast, feast, banquet

  12. Food

  13. Food, offering to an idol

  14. Profit, gain

  15. Many more meanings …

 

घञ् = कृत्प्रत्ययः ‘अ’ causing substitution of वृद्धि for the preceding vowel applied in various senses as explained in various aphorisms (पा. 3-3-16 to 42, 3-3-45 to 55, 3-3-120 to 125) e.g. पादः, आयः, रोगः, भावः, अवग्राहः, प्रावारः, अवतारः, लेखः, रागः, etc.)

 

कुन्तिभोज was king of कुन्ति and the meanings of भोगः as –

  1. Possession

  2. Governing, Government

fit the meaning.

 

धातुः भुज् (pg 720/721)

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

भुज्

  1. 6 प. (भुजति, भुग्न)

    1. To bend

    2. To curve, make crooked

  2. 7 उ. (भुनक्ति – भुङ्क्ते, भुक्त)

    1. To eat, devour, consume शयनस्थो न भुञ्जीत (मनुस्मृत्यां 4-74)

    2. To enjoy, use, possess (property, etc.)

    3. To enjoy carnally (Atm.) सदयं बुभुजे महाभुजः (रघुवंशे 8-7) सुरूपं वा कुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते (मनुस्मृत्यां 9-14)

    4. To rule, protect, govern, guard राज्यं न्यासमिवाभुनक् (रघुवंशे 12-18)

    5. To suffer, endure, experience वृद्धो नरो दुःखशतानि भुङ्क्ते (सिद्धान्तकौमुद्याम्)

    6. To pass, live through (as time)

    7. causative – To cause to eat, feed with भोजयति-ते

    8. desiderative – To wish to eat, etc. बुभुक्षति-ते

(आ) धातुपाठसूच्याम्

  1. भुज् | तु० अनिट् प० | भुजो कौटिल्ये ६. १५३ ||

  2. भुज् | रु० अनिट् प० | भुज पालनाभ्यवहारयोः ७. १७

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

(१) तत्र धातुकोशे

  1. भुज पालनाभ्यवहारयोः [५५२] ७ । सक. । अनिट् । प. । भुनक्ति |

  2. भुजो (भुज्) = कौटिल्ये ६ । अक. । अनिट् । प. । ओदित् | भुजति | ५ बुभोज । म. बुभोजिथ ।। ६ भोक्ता ।। ७ भोक्ष्यति ।। ८ भुज्यात् । भुज्यास्ताम् । ९ अभौक्षीत् । अभौक्ता ।। ओदितश्च । भुग्नः ।

(२) धातुरूपावल्याम्

Only [५५२] भुज पालनाभ्यवहारयोः ७ is detailed –

(१) लटि – भुनक्ति | भुङ्क्तः | भुञ्जन्ति || (२) लोटि – भुनक्तु | (३) लङ्-लकारे – अभुनक् | (४) विधिलिङ्-लकारे – भुञ्ज्यात् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) बुभोज | बुभुजतुः | (म.) बुभोजिथे | (उ.) बुभुजिव | (६) लुट्-लकारे – भोक्ता | (७) लृट्-लकारे – भोक्ष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – भुज्यात् | भुज्यास्ताम् | (९) लुङ्-लकारे – अभौक्षीत्६ | अभौक्तान् | अभौक्षुः || (१०) लृङ्-लकारे –  अभोक्ष्यत् ||

पालनभिन्नेऽर्थेआत्मनेपदम्(१) लटि – (प्र.) भुङ्क्ते८ | भुञ्जाते | भुञ्जते | (म.) भुङ्क्षे | (उ.) भुञ्जे | भुञ्ज्वहे | (२) लोटि – (प्र.) भुङ्क्ताम् | भुञ्जाताम् | (म.) भुङ्क्ष्व | भुञ्जाथाम् | भुङ्ध्वम् | (उ.) भुनजै || (३) लङ्-लकारे – अभुङ्क्त | (म.) अभुङ्क्थाः |  (उ.) अभुञ्जि | (४) विधिलिङ्-लकारे – भुञ्जीत | भुञ्जीयाताम् | (५) लिट्-लकारे – बुभुजे१ | (६) लुट्-लकारे – भोक्तासे | (७) लृट्-लकारे – भोक्ष्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – भुक्षीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अभुक्त२ | अभुक्षाताम् | अभुक्षत | (१०) लृङ्-लकारे –  अभोक्ष्यत ||

कर्मणि – भुज्यते | णिचि – भोजयति३ | सनि – बुभुक्षति / बुभुक्षते | यङि – बोभुज्यते | यङ्लुकि – बोभोक्ति / बोभोजीति |

कृत्सु – भोक्तव्यम् | भोजनीयम् | भोज्यम्४ / भोग्यम् | भुक्तः | भुञ्जन् | भुञ्जानः | भोक्तुम् | भोजनम् | भुक्त्वा | संभुज्य || भोगः | भुजः |

Footnotes – ६ षष्ठो लुङ् । ७ भुजोऽनवने । ८ अभ्यवहरति इत्यर्थः।

१ बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम् । इति रघुः । २ दशमो लुङ् । ३ निगरणार्थत्वात्परस्मैपदमेव । ४ भोज्यं भक्ष्ये । भोग्यमन्यत् ।

 

(ई) लकारेषु – Inflections in different moods and tenses From Morphological Generator at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

लट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुनक्ति

भुङ्क्तः

भुञ्जन्ति

मध्यमपुरुषः

भुनक्षि

भुङ्क्थः

भुङ्क्थ

उत्तमपुरुषः

भुनज्मि

भुञ्ज्वः

भुञ्ज्मः

 

लिट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

बुभोज

बुभुजतुः

बुभुजुः

मध्यमपुरुषः

बुभोजिथ

बुभुजथुः

बुभुज

उत्तमपुरुषः

बुभोज

बुभुजिव

बुभुजिम

 

लुट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ता

भोक्तारौ

भोक्तारः

मध्यमपुरुषः

भोक्तासि

भोक्तास्थः

भोक्तास्थ

उत्तमपुरुषः

भोक्तास्मि

भोक्तास्वः

भोक्तास्मः

 

लृट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ष्यति

भोक्ष्यतः

भोक्ष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

भोक्ष्यसि

भोक्ष्यथः

भोक्ष्यथ

उत्तमपुरुषः

भोक्ष्यामि

भोक्ष्यावः

भोक्ष्यामः

 

लोट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्तात्/भुनक्तु

भुङ्क्ताम्

भुञ्जन्तु

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्तात्/भुङ्ग्धि

भुङ्क्तम्

भुङ्क्त

उत्तमपुरुषः

भुनजानि

भुनजाव

भुनजाम

 

लङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुनक्/अभुनग्

अभुङ्क्ताम्

अभुञ्जन्

मध्यमपुरुषः

अभुनक्/अभुनग्

अभुङ्क्तम्

अभुङ्क्त

उत्तमपुरुषः

अभुनजम्

अभुञ्ज्व

अभुञ्ज्म

 

विधिलिङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुञ्ज्यात्

भुञ्ज्याताम्

भुञ्ज्युः

मध्यमपुरुषः

भुञ्ज्याः

भुञ्ज्यातम्

भुञ्ज्यात्

उत्तमपुरुषः

भुञ्ज्याम्

भुञ्ज्याव

भुञ्ज्याम

 

आशीर्लिङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुज्यात्

भुज्यास्ताम्

भुज्यासुः

मध्यमपुरुषः

भुज्याः

भुज्यास्तम्

भुज्यास्त

उत्तमपुरुषः

भुज्यासम्

भुज्यास्व

भुज्यास्म

 

लुङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभौक्षीत्

अभौक्ताम्

अभौक्षुः

मध्यमपुरुषः

अभौक्षीः

अभौक्तम्

अभौक्त

उत्तमपुरुषः

अभौक्षम्

अभौक्ष्व

अभौक्ष्म

 

लृङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभोक्ष्यत्

अभोक्ष्यताम्

अभोक्ष्यन्

मध्यमपुरुषः

अभोक्ष्यः

अभोक्ष्यतम्

अभोक्ष्यत

उत्तमपुरुषः

अभोक्ष्यम्

अभोक्ष्याव

अभोक्ष्याम

 

लट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्ते

भुञ्जाते

भुञ्जते

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्षे

भुञ्जाथे

भुङ्ग्ध्वे

उत्तमपुरुषः

भुञ्जे

भुञ्ज्वहे

भुञ्ज्महे

 

लिट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

बुभुजे

बुभुजाते

बुभुजिरे

मध्यमपुरुषः

बुभुजिषे

बुभुजाथे

बुभुजिध्वे

उत्तमपुरुषः

बुभोजे

बुभुजिवहे

बुभुजिमहे

 

लुट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ता

भोक्तारौ

भोक्तारः

मध्यमपुरुषः

भोक्तासे

भोक्तासाथे

भोक्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

भोक्ताहे

भोक्तास्वहे

भोक्तास्महे

 

लृट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ष्यते

भोक्ष्येते

भोक्ष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

भोक्ष्यसे

भोक्ष्येथे

भोक्ष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

भोक्ष्ये

भोक्ष्यावहे

भोक्ष्यामहे

 

लोट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्ताम्

भुञ्जाताम्

भुञ्जताम्

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्ष्व

भुञ्जाथाम्

भुङ्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुनजै

भुनजावहै

भुनजामहै

 

लङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुङ्क्त

अभुञ्जाताम्

अभुञ्जत

मध्यमपुरुषः

अभुङ्क्थाः

अभुञ्जाथाम्

अभुङ्ग्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभुञ्ज

अभुञ्ज्वहि

अभुञ्ज्महि

 

विधिलिङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुञ्जीत

भुञ्जीयाताम्

भुञ्जीरन्

मध्यमपुरुषः

भुञ्जीथाः

भुञ्जीयाथाम्

भुञ्जीध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुञ्जीय

भुञ्जीवहि

भुञ्जीमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुक्षीष्ट

भुक्षीयास्ताम्

भुक्षीरन्

मध्यमपुरुषः

भुक्षीष्ठाः

भुक्षीयास्थाम्

भुक्षीध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुक्षीय

भुक्षीवहि

भुक्षीमहि

 

लुङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुक्त

अभुक्षाताम्

अभुक्षत

मध्यमपुरुषः

अभुक्थाः

अभुक्षाथाम्

अभुग्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभुक्षि

अभुक्ष्वहि

अभुक्ष्महि

 

लृङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभोक्ष्यत

अभोक्ष्येताम्

अभोक्ष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अभोक्ष्यथाः

अभोक्ष्येथाम्

अभोक्ष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभोक्ष्मे

अभोक्ष्यावहि

अभोक्ष्यामहि

 

(उ) कृदन्ताः – No कृदन्त-s are detailed at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

-o-o-o-

धातुः भज्

In अथ श्रीमद्भगवद्गीता the पदं भगवत् is derived with प्रत्यय वत् affixed to noun भग.

This is clear from the meanings of भग and भगवत् in Apte’s dictionary, though the two words are detailed separately there.

*
*
*

As is clear from the etymology of भग

  1. भज्-घ

  2. the धातुः is भज्

  3. grammatical explanation of the suffix घ –

    1. in Abhyankar’s dictionary of Sanskrit grammar, घ is explained as कृत्-affix अ , when the word to which it is applied becomes a proper noun, i.e. noun in a specific sense or a technical term

    2. For this explanation, reference is given of पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण॥ (पा. सू. ३।३।११८) and खनो घ च (पा. सू. ३।३।१२५)

    3. at http://sanskritdocuments.org/learning_tools/sarvanisutrani/3.3.118.htm पा. सू. ३।३।११८ is explained as धातोः घः प्रत्ययो भवति समुदायेन चेत् संज्ञा गम्यते । and

    4. at http://sanskritdocuments.org/learning_tools/sarvanisutrani/3.3.125.htm पा. सू. ३।३।१२५ is explained as खनो। घित्ककरणमिति। “आखन”इत्यादौ “चजो”रिति कुत्वस्य प्रसक्त्यभावादिति भावः। भगः। पदमिति।

    5. All in all, on affixing घ i.e. अ to धातुः भज्, firstly भज् becomes भग् and then we get the masculine proper noun भग as भग् + अ = भग

Now, Apte’s dictionary gives as many as 22 shades of meaning for the word भगः !!

With suffix वत्  भग+वत् = भगवत् .

The suffix वत् is explained in Abhyankar’s “Dictionary of Sanskrit Grammar” as “substitute of मत् of मतुप्”, adding also “..See मतुप्”

Now, मतुप् is explained as –

  1. तद्धित-प्रत्ययः मत् which

  2. by मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । (पा. सू. ८।२।९) in some cases मत् becomes वत्

  3. Basically मत् or वत् are suffixes, applied to any noun or substantive in the sense of “who possesses that” or “which contains it”

  4. Note, Substantive = A word that names or refers to a person, place, thing, or idea

So, भगवत् means one, who possesses भग (with most of its 22 shades of meanings !)

Now on to धातुः भज् –

धातुपाठे –

  1. भ्वा. अनिट् उ. । भज सेवायाम् १. ११५३

  2. चु. सेट् उ. । भज विश्राणने १० . २५९

बृहद्धातुरूपावल्याम् धातुः भज् is detailed as –

1) भज सेवायाम्

*

2) भज विश्राणने । सकर्मकः । भाजयति-ते । ९ (लुङ्-लकारे) अबीभषत्-त

In Apte’s dictionary –

*
*
*
*
*

Having mentioned earlier that there are 22 meanings given for the noun भग for धातुः भज् also there are 20 meanings !

Some of the meanings of भज् and भग are also close enough to the meanings of some other धातु-s, viz. भा, भाज् and भास्

In धातुपाठ –

भा – अदादि अनिट् प. | भा दीप्तौ (भा = to shine) | 2-46

भग =

    • one of the twelve forms of sun

    • glory

    • final beatitude

भाज् – चुरादि सेट् उ. | भाज पृथक्कर्मणि (भाज् = to separate, to divide) | 10-428

भाग is a word having derivations both from भज् and भाज्

It is clearly mentioned “… भाजयति-ते regarded by some as प्रयोजक of भज् ..”

भास् – भ्वादि सेट् आ. | भासृ दीप्तौ (भास् = to shine) | 1-711

However for this study, having been taken up in the context of the word भगवत्, having noted etymology of भग as भज्-घ, the focus is on धातुः भज् only.

-o-O-o-