धातुः पद्

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति उल्लेखः “द्रुपदश्च महारथः”-इति |

One can consider द्रुपद as an adjective, a compound word having the component words द्रु and पद

Taking the context of the first component word द्रु a study of the धातु द्रु was done. Now on to study of धातु पद् taking the context of the second component word पद.

In Apte’s Practical Sanskrit-English Dictionary, the word is detailed as follows –

पदम् [पद्-अच्] =

  1. a foot (said to be masculine also in this sense)

    1. पदेन on foot

    2. शिखरिषु पदं न्यस्य (मेघदूते 13)

    3. अपथे पदमर्पयन्ति हि (रघुवंशे 9-74)

    4. set foot on (follow) .. a wrong road (रघुवंशे 3-50)

    5. Good qualities set foot (i.e. command notice) everywhere पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते (रघुवंशे 3-62)

    6. no disease stepped into the country जनपदे न गदं पदमादधौ (रघुवंशे 9-4)

  2. pace, step, stride

  3. footstep, footprint, footmark

  4. a trace, mark, impression, vestige

  5. a place, position, station

  6. … many more meanings

From the etymology [पद्-अच्] we proceed to study

धातुः पद्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

  1. 10 आ. पदयते To go, to move

  2. 4 आ. (पद्यते, पन्न caus. – पादयति-ते, desiderative – पित्सते)

    1. To go move

    2. To go to, approach (with accusative)

    3. To attain, obtain, gain ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाप्यपद्यत

    4. To observe, practise स्वधर्मं पद्यमानास्ते

    5. Vedic – to fall down with fatigue

    6. Vedic – To perish

    7. Vedic – To fall out

  3. 1 प. पदति To stand fast or fixed

आ) धातुपाठसूच्याम्

पद (पद्)| चु० सेट् आ० | पद गतौ १०. ४४० ||
पद्  | दि० अनिट् आ० | पद गतौ ४. ६५

धातुपाठसूची does not list धातुः पद् as 1 प.

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे

  1. पद = गतौ [४२१] ४ | सकर्मकः | अनिट् | आत्मनेपदी | पद्यते | पदातिः | पदाजिः |

  2. पद = गतौ १० | सक. | सेट् | आ. | अदन्तः | आवर्गीयः | पदयते |

2. धातुरूपावल्याम् –

(१) लटि – पद्यते | (२) लोटि – पद्यताम् | (३) लङ्-लकारे – अपद्यत | (४) विधिलिङ्-लकारे – पद्येत | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) पेदे | पेदाते | पेदिरे | (म.) पेदिषे | (उ.) पेदिमहे | (६) लुट्-लकारे – पत्ता | (म.) पत्तासे | (७) लृट्-लकारे – पत्स्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – पत्सीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अपादि | (१०) लृङ्-लकारे –  अपत्स्यत |

कर्मणि – पद्यते (कर्तरिवत्) | णिचि – पादयति | [९] अपीपदत् | सनि – पित्सते | यङि – पनीपद्यते | यङ्लुकि – पनीपत्ति |

कृत्सु – पत्तव्यम् | पदनीयम् | पाद्यम् | पन्नः | पत्तुम् | पदनम् | पत्त्वा | प्रपद्य |

उत्पदिष्णुः | पादुकः | संपत् | आपत् | पादः | पद्यम् | पाद्यम् | पद्मम् |

उपसर्गैः सह (उत् = उद्भवे) अक. उत्पद्यते | सम्पत्तौ | (वि-नाशे) – विपद्यते | विपत् | विपत्तिः | (प्रति = स्वीकारे) प्रतिपद्यते | उपपद्यते | (अभि + उप = अङ्गीकरणे) – अभ्युपपद्यते | निर् – निष्पत्तौ | विप्रतिपत्तौ | (वि + उत् = व्युत्) व्युत्पत्तिः |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(१) ४ आ.

लटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पद्यते

पद्येते

पद्यन्ते

मध्यमपुरुषः

पद्यसे

पद्येथे

पद्यध्वे

उत्तमपुरुषः

पद्ये

पद्यावहे

पद्यामहे

लिटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पेदे

पेदाते

पेदिरे

मध्यमपुरुषः

पेदिषे

पेदाथे

पेदिध्वे

उत्तमपुरुषः

पेदे

पेदिवहे

पेदिमहे

लुटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पत्ता

पत्तारौ

पत्तारः

मध्यमपुरुषः

पत्तासे

पत्तासाथे

पत्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

पत्ताहे

पत्तास्वहे

पत्तास्महे

लृटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पत्स्यते

पत्स्येते

पत्स्यन्ते

मध्यमपुरुषः

पत्स्यसे

पत्यस्येथे

पत्स्यध्वे

उत्तमपुरुषः

पत्स्ये

पत्स्यावहे

पत्स्यामहे

लोटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पद्यताम्

पद्येताम्

पद्यन्ताम्

मध्यमपुरुषः

पद्यस्व

पद्येथाम्

पद्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

पद्यै

पद्यावहै

पद्यामहै

लङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपद्यत

अपद्येताम्

अपद्यन्त

मध्यमपुरुषः

अपद्यथाः

अपद्येथाम्

अपद्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपद्ये

अपद्यावहि

अपद्यामहि

विधिलिङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पद्येत

पद्येयाताम्

पद्येरन्

मध्यमपुरुषः

पद्येथाः

पद्येयाथाम्

पद्येध्वम्

उत्तमपुरुषः

पद्येय

पद्येवहि

पद्येमहि

आशीर्लिङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पत्सीष्ट

पत्सीयास्ताम्

पत्सीरन्

मध्यमपुरुषः

पत्सीष्ठाः

पत्सीयास्थाम्

पत्सीध्वम्

उत्तमपुरुषः

पत्सीय

पत्सीवहि

पत्सीमहि

लुङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपादि

अपत्साताम्

अपत्सत

मध्यमपुरुषः

अपत्थाः

अपत्साथाम्

अपध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपत्सि

अपत्स्वहि

अपत्स्महि

लृङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपत्स्यत

अपत्स्येताम्

अपत्स्यन्त

मध्यमपुरुषः

अपत्स्यथाः

अपत्स्येथाम्

अपत्स्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपत्स्ये

अपत्स्यावहि

अपत्स्यामहि

(२) १० आ.

लटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयते

पदयेते

पदयन्ते

मध्यमपुरुषः

पदयसे

पदयेथे

पदयध्वे

उत्तमपुरुषः

पदये

पदयावहे

पदयामहे

लिटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयामास/पदयाञ्चक्रे पदयामासतुः/पदयाञ्च पदयामासुः/पदयाम्बभू

मध्यमपुरुषः

पदयामासिथ/पदयाञ्चक् पदयामासथुः/पदयाञ्च पदयामास/पदयाम्बभूव्

उत्तमपुरुषः

पदयामास/पदयाञ्चक्रे पदयामासिव/पदयाम्बभ् पदयामासिम/पदयाम्बभ्

लुटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयिता

पदयितारौ

पदयितारः

मध्यमपुरुषः

पदयितासे

पदयितासाथे

पदयिताध्वे

उत्तमपुरुषः

पदयिताहे

पदयितास्वहे

पदयितास्महे

लृटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयिष्यते

पदयिष्येते

पदयिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

पदयिष्यसे

पदयिष्येथे

पदयिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

पदयिष्ये

पदयिष्यावहे

पदयिष्यामहे

लोटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयताम्

पदयेताम्

पदयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

पदयस्व

पदयेथाम्

पदयध्वम्

उत्तमपुरुषः

पदयै

पदयावहै

पदयामहै

लङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपदयत

अपदयेताम्

अपदयन्त

मध्यमपुरुषः

अपदयथाः

अपदयेथाम्

अपदयध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपदये

अपदयावहि

अपदयामहि

विधिलिङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयेत

पदयेयाताम्

पदयेरन्

मध्यमपुरुषः

पदयेथाः

पदयेयाथाम्

पदयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

पदयेय

पदयेवहि

पदयेमहि

आशीर्लिङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयिषीष्ट

पदयिषीयास्ताम्

पदयिषीरन्

मध्यमपुरुषः

पदयिषीष्ठाः

पदयिषीयास्थाम्

पदयिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

पदयिषीय

पदयिषीवहि

पदयिषीमहि

लुङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपपदत

अपपदेताम्

अपपदन्त

मध्यमपुरुषः

अपपदथाः

अपपदेथाम्

अपपदध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपपदे

अपपदावहि

अपपदामहि

लृङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपदयिष्यत

अपदयिष्येताम्

अपदयिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अपदयिष्यथाः

अपदयिष्येथाम्

अपदयिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपदयिष्ये

अपदयिष्यावहि

अपदयिष्यामहि

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कृदव्ययानि

4 A

10 A

तुमुन्

पत्तुम्

पदयितुम्

णमुल्

पादं

पदं

क्त्वा

पत्त्वा

पदयित्वा/पदयित्त्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम् 4A

स्त्रीलिङ्गम् 4A

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम् 10A

स्त्रीलिङ्गम् 10A

तृच्

पतृ

पत्री

पदयितृ

पदयित्री

तव्यत्

पत्तव्य

पत्तव्या

पदयितव्य

पदयितव्या

यक्

पद्यमान

पद्यमाना

पद्यमान

पद्यमाना

शतृ

पदयत्

पदयन्ती

शानच्

पदयमान

पदयमाना

पदयमान

पदयमाना

ण्वुल्

पादक

पादिका

पदक

पदिका

यत् / ण्यत्

पाद्य

पाद्या

पद्य

पद्या

क्त

पत्त

पत्ता

पदित

पदिता

क्तवतु

पत्तवत्

पत्तवती

पदितवत्

पदितवती

अनीयर्

पदनीय

पदनीया

पदनीय

पदनीया

 

(ऊ) पद्-धातुतः शब्दाः – The word पदम् has been detailed at the beginning. More words as we come along.

-o-O-o-