धातुः धृष्

गीतायाः प्रथमे अध्याये पञ्चमस्य श्लोकस्य आरम्भे अस्ति उल्लेखः “धृष्टकेतुः”-इति |

This can be deciphered as a compound word “धृष्टः केतुना यः सः” (=सूर्यः) Sun is said to suffer the eclipse because of केतु !

In Apte’s dictionary, for the word धृष्ट, following detail is given.

*
*

 

The word धृष्टः is obviously past passive participle क्त-कृदन्त of धातुः धृष्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

धातुः धृष्

  1. 1 P (धर्षति, धर्षित) =

    1. To come together, be compact

    2. To hurt or injure

    3. To insult, treat with indignity

    4. To assail, overcome, overpower, conquer, destroy

    5. To dare to attack, challenge, defy

  2. 5 P (धृष्णोति, धृष्ट) =

    1. To be bold or courageous

    2. To be confident

    3. To be proud or overbearing

    4. To be impudent or impatient

    5. To dare, venture

    6. To brave, challenge (भट्टिकाव्ये 14-102)

    7. To insult, treat with contempt

  3. 10 U

    1. 10 P (धर्षयति) =

      1. To offend, hurt, injure

      2. To insult, treat with indignity

      3. To assail, overcome, overpower, conquer, destroy

      4. To dare to attack, challenge, defy

      5. To violate or outrage

    2. 10 A (धर्षयते) – To assail, attack, outrage

Actually धृष्ट is past passive participle for 5 P.

आ) धातुपाठसूच्याम् –

  1. धृष् | चु० सेट् उ० (१. ३. ७४)| धृष प्रसहने १०. ३८८ ||

  2. धृष् | स्वा० सेट् प० | ञिधृषा प्रागल्भ्ये ५. २५

Here धृष् is not detailed as 1 P.

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे –

  1. धृष् = प्रसहने [६४०] १० । सक. । सेट् । उ. । आधृषीयः । धर्षयति-ते ।

  2. ञिधृषा = प्रागल्भ्ये [४८७] ५ । अक. । सेट् । प. । ञ्-ईत् । आदिच्च । धृष्णोति ।

Here also धृष् is not detailed as 1 P.

2. धातुरूपावल्याम् –

*
*

 

(ई) लकारेषु रूपाणि – as detailed at  http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

लट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णोति

धृष्णुतः

धृष्णुवन्ति

मध्यमपुरुषः

धृष्णोषि

धृष्णुथः

धृष्णुथ

उत्तमपुरुषः

धृष्णोमि

धृष्णुवः

धृष्णुमः

 

लिट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

दधर्ष

दधृषतुः

दधृषुः

मध्यमपुरुषः

दधर्षिथ

दधृषथुः

दधृष

उत्तमपुरुषः

दधर्ष

दधृषिव

दधृषिम

 

लुट्–लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षिता

धर्षितारौ

धर्षितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षितासि

धर्षितास्थः

धर्षितास्थ

उत्तमपुरुषः

धर्षितास्मि

धर्षितास्वः

धर्षितास्मः

 

लृट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षिष्यति

धर्षिष्यतः

धर्षिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

धर्षिष्यसि

धर्षिष्यथः

धर्षिष्यथ

उत्तमपुरुषः

धर्षिष्यामि

धर्षिष्यावः

धर्षिष्यामः

 

लोट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णोतु/धिष्णुतात्

धृष्णुताम्

धृष्णुवन्तु

मध्यमपुरुषः

धृष्णुहि/धिष्णुतात्

धृष्णुतम्

धृष्णुत

उत्तमपुरुषः

धृष्णवानि

धृष्णवाव

धृष्णवाम

 

लङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधृष्णोत्

अधृष्णुताम्

अधृष्णुवन्

मध्यमपुरुषः

अधृष्णोः

अधृष्णुतम्

अधृष्णुत

उत्तमपुरुषः

अधृष्णवम्

अधृष्णुव

अधृष्णुम

 

विधिलिङ-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णुयात्

धृष्णुयाताम्

धृष्णुयुः

मध्यमपुरुषः

धृष्णुयाः

धृष्णुयातम्

धृष्णुयात

उत्तमपुरुषः

धृष्णुयाम्

धृष्णुयाव

धृष्णुयाम

 

आशीर्लिङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्यात्

धृष्यास्ताम्

धृष्यासुः

मध्यमपुरुषः

धृष्याः

धृष्यास्तम्

धृष्यास्त

उत्तमपुरुषः

धृष्यासम्

धृष्यास्व

धृष्यास्म

 

लुङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षीत्

अधर्षिष्टाम्

अधर्षिषुः

मध्यमपुरुषः

अधर्षीः

अधर्षिष्टम्

अधर्षिष्ट

उत्तमपुरुषः

अधर्षिषम्

अधर्षिष्व

अधर्षिष्म

 

लट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षति/धर्षयति

धर्षतः/धर्षयतः

धर्षन्ति/धर्षयन्ति

मध्यमपुरुषः

धर्षसि/धर्षयसि

धर्षथः/धर्षयथः

धर्षथ/धर्षयथ

उत्तमपुरुषः

धर्षामि/धर्षयामि

धर्षावः/धर्षयावः

धर्षामः/धर्षयामः

 

निम्नलिखितानि लिट्-लकारे रूपाणि साधूनि न दृश्यन्ते |

लिट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

धर्षयाञ्

धर्षयाञ्च

धर्षयामासतुः/

धर्षयामासुः/

मध्यमपुरुषः

धर्षयामासिथ/

धर्षयाञ्च्

धर्षयाञ् धर्षयाञ्चक्

धर्षयामासथुः/

धर्षयामासथ /

उत्तमपुरुषः

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

धर्षयाञ्च्

धर्षयाञ्च्

धर्षयामासिव/

धर्षयामासिम/

 

लुट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिता

धर्षयितारौ

धर्षयितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षयितासि

धर्षयितास्थः

धर्षयितास्थ

उत्तमपुरुषः

धर्षयितास्मि

धर्षयितास्वः

धर्षयितास्मः

 

लृट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिष्यति

धर्षयिष्यतः

मध्यमपुरुषः

धर्षयिष्यसि

धर्षयिष्यथ

उत्तमपुरुषः

धर्षयिष्यामि

धर्षयिष्यावः

धर्षयिष्यामः

 

लोट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयतात्/धर्षयतु

धर्षयताम्

धर्षयन्तु

मध्यमपुरुषः

धर्षय/धर्षयतात्

धर्षयतम्

धर्षयत

उत्तमपुरुषः

धर्षयाणि

धर्षयाव

धर्षयाम

 

लङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयत्

अधर्षयताम्

अधर्षयन्

मध्यमपुरुषः

अधर्षयः

अधर्षयतम्

अधर्षयत

उत्तमपुरुषः

अधर्षयम्

अधर्षयाव

अधर्षयाम

 

विधिलिङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत

धर्षयेताम्

धर्षयेयुः

मध्यमपुरुषः

धर्षयेः

धर्षयेतम्

धर्षयेत

उत्तमपुरुषः

धर्षयेयम्

धर्षयेव

धर्षयेम

 

आशीर्लिङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्ष्यात्

धर्ष्यास्ताम्

धर्ष्यासुः

मध्यमपुरुषः

धर्ष्याः

धर्ष्यास्तम्

धर्ष्यास्त

उत्तमपुरुषः

धर्ष्यासम्

धर्ष्यास्व

धर्ष्यास्म

 

लुङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत्/

अदीधृषत्

अदधर्षताम्/

अदीधृषताम्

अदधर्षन्

/अदीधृषन्

मध्यमपुरुषः

अदधर्षः/

अदीधृषः

अदधर्षतम्/

अदीधृषतम्

अदधर्षत/

अदीधृषत

उत्तमपुरुषः

अदधर्षम्/

अदीधृषम्

अदधर्षाव/

अदीधृषाव

अदधर्षाम/

अदीधृषाम

 

लृङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयिष्यत्

अधर्षयिष्यताम्

अधर्षयिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अधर्षयिष्यः

अधर्षयिष्यतम्

अधर्षयिष्यत

उत्तमपुरुषः

अधर्षयिष्यम्

अधर्षयिष्याव

अधर्षयिष्याम

 

लट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयते

धर्षयेते

धर्षयन्ते

मध्यमपुरुषः

धर्षयसे

धर्षयेथे

धर्षयध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षये

धर्षयावहे

धर्षयामहे

निम्नलिखितानि लिट्-लकारे रूपाणि साधूनि न दृश्यन्ते |

लिट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयामास/धर्षयाञ्चक्

धर्षयामासतुः/

धर्षयाञ्

धर्षयामासुः/

धर्षयाम्ब

मध्यमपुरुषः

धर्षयामासिथ/धर्षयाञ्च् धर्षयाञ्

धर्षयामासथुः/

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

उत्तमपुरुषः

धर्षयामास/धर्षयाञ्चक् /धर्षयाम्ब्

धर्षयामासिव

धर्षयामासिम/धर्षयाम्ब्

 

लुट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिता

धर्षयितारौ

धर्षयितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षयितासे

धर्षयितासाथे

धर्षयिताध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षयिताहे

धर्षयितास्वहे

धर्षयितास्महे

 

लृट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिष्यते

धर्षयिष्येते

धर्षयिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

धर्षयिष्यसे

धर्षयिष्येथे

धर्षयिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षयिष्ये

धर्षयिष्यावहे

धर्षयिष्यामहे

 

लोट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयताम्

धर्षयेताम्

धर्षयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

धर्षयस्व

धर्षयेथाम्

धर्षयध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयै

धर्षयावहै

धर्षयामहै

 

लङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयत

अधर्षयेताम्

अधर्षयन्त

मध्यमपुरुषः

अधर्षयथाः

अधर्षयेथाम्

अधर्षयध्वम्

उत्तमपुरुषः

अधर्षये

अधर्षयावहि

अधर्षयामहि

 

विधिलिङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयेत

धर्षयेयाताम्

धर्षयेरन्

मध्यमपुरुषः

धर्षयेथाः

धर्षयेयाथाम्

धर्षयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयेय

धर्षयेवहि

धर्षयेमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिषीष्ट

धर्षयिषीयास्ताम्

धर्षयिषीरन्

मध्यमपुरुषः

धर्षयिषीष्ठाः

धर्षयिषीयास्थाम्

धर्षयिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयिषीय

धर्षयिषीवहि

धर्षयिषीमहि

 

लुङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत/

अदीधृषत

अदधर्षेताम्/

अदीधृषेताम्

अदधर्षन्त

/अदीधृषन्त

मध्यमपुरुषः

अदधर्षथाः/

अदीधृषथाः

अदधर्षेथाम्/

अदीधृषेथाम्

अदधर्षध्वम्/

अदीधृषध्व

उत्तमपुरुषः

अदधर्षे/

अदीधृषे

अदधर्षावहि/

अदीधृषावहि

अदधर्षामहि/

अदीधृषामहि

 

लृङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयिष्यत

अधर्षयिष्येताम्

अधर्षयिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अधर्षयिष्यथाः

अधर्षयिष्यथाम्

अधर्षयिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अधर्षयिष्ये

अधर्षयिष्यावहि

अधर्षयिष्यामहि

 

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from

http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययानि

५ प.

१० उ.

तुमुन्

धर्षितुम्

धर्षयितुम्

णमुल्

धर्षम्

धर्षम्

क्त्वा

धर्षित्त्वा/धर्षित्वा

धर्षयित्वा/धर्षयित्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

५ प.

१० उ.

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

धर्षितृ

धर्षित्री

धर्षयितृ

धर्षयित्री

तव्यत्

धर्षितव्य

धर्षितव्या

धर्षयितव्य

धर्षयितव्या

यक्

धृष्यमाण

धृष्यमाणा

धर्ष्यमाण

धर्ष्यमाणा

शतृ

धृष्णुवत्

धृष्णुवन्ती

धर्षत् / धर्षयत्

धर्षन्ती / धर्षयन्ती

शानच्

धर्षयमाण

धर्षयमाणा

ण्वुल्

धर्षक

धर्षिका

धर्षक

धर्षिका

ण्यत्

धर्ष्य

धर्ष्या

धर्ष्य

धर्ष्या

क्त

धृष्ट

धृष्टा

धर्षित

धर्षिता

क्तवतु

धृष्टवत्

धृष्टवती

धर्षितवत्

धर्षितवती

अनीयर्

धर्षणीय

धर्षणीया

धर्षणीय

धर्षणीया

 

ऊ) धृष्-धातुतः शब्दाः – This study started off with the word धृष्टकेतुः. More words, as we may come along.

 

-o-O-o-