धातुः द्रु

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति उल्लेखः “द्रुपदश्च महारथः”-इति |

आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे following detail is given about the word द्रुपद –

द्रुपदः → Name of a king of पाञ्चाल-s. [He was a son of पृषत्. He and द्रोण were school-fellows, as they learnt science of archery from द्रोण-‘s father भारद्वाज. After द्रुपद succeeded to the throne, द्रोण in pecuniary difficulties went to him on the strength of his former friendship. But the proud monarch disrespected and slighted him. For this, afterwards द्रोण got him captured by his pupils, the Pandavas, but was kind enough to spare his life and allowed him to retain half his kingdom. But the defeat sustained by him at द्रोण’s hands rankled in his soul. With the desire of getting a son, who would avenge his defeat, द्रुपद performed a sacrifice. Agni, the God of sacrificial fire brought forth to him a son धृष्टद्युम्न and daughter द्रौपदी. In the great war द्रोण was emotionally overcome by a mistaken news, that his son अश्वत्थामा was killed. Seizing the opportunity of this sway of द्रोण’s mind, धृष्टद्युम्न slashed द्रोण’s head.

All this detail is about द्रुपद the proper noun.

One can consider द्रुपद as an adjective, a compound word having the component words द्रु and पद –

  1. For the first component द्रु a noun. In Apte’s dictionary there is following detail

    1. द्रु m., n. [द्रवत्यूर्ध्वं द्रु-वा. ढु]

      1. Wood

      2. An instrument made of wood

      3. m. – (1) A tree (2) branch

    2. द्रु f. = Motion

    3. Among Compounds with द्रु

      1. द्रुपदम् = (In Vedas) a pillar

      2. द्रुपदी = a splay-footed female

  2. Second component पद

  3. द्रुः पदयोः यस्य इति द्रुपदः (बहुव्रीहिः) meaning

    1. Taking note of द्रु being a feminine noun meaning motion, One who has motion (notable motion, speed) in his feet

    2. Taking note of द्रु being a masculine/neuter noun meaning wood / wooden instrument द्रुपदः = One, who has wood (wooden sandals) on his feet

,

Etymology of the noun द्रु can as well be traced to धातुः द्रु

द्रु इति धातुः

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

  1. द्रु – 1 प. (द्रवति, द्रुत, desiderative – दुद्रुषति)

    1. To run, to flow, run away, retreat, fly (often with accusative द्वितीया),

      1. यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति (गीतायाम् 11-28)

      2. रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति (गीतायाम् 11-36)

      3. द्रुतं द्रवत कौरवाः (महाभारते)

    2. To rush, attack, assault quickly

    3. To become fluid, melt, ooze

      1. द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः (मालविकाग्निमित्रे 1-24)

      2. द्रवति हृदयमेतत् (वेणीसंहारे 5-21)

    4. To go, move

    5. Causative द्रावयति-ते

      1. To cause to run away, put to flight

      2. To melt, fuse

  2. 5 प. (द्रुणोति)

    1. To hurt, to injure तं दुद्रावाद्रिणा कपिः (भट्टिकाव्ये 14-81)

    2. To go

    3. To repent

Only in Apte’s dictionary the धातु is noted both as 1 P and 5 P.

In the compound word द्रुः पदयोः यस्य इति द्रुपदः the appropriate meaning seems to be ‘to run, go, move, rush’

आ) धातुपाठसूच्याम्

द्रु | भ्वा० अनिट् प० | द्रु गतौ १. १०९५

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

1. तत्र धातुकोशे

द्रु = गतौ [२८६] १ । सकर्मक | अनिट् | प. | उकारान्तः | द्रवति | द्रावयति = विलापयति |

2. धातुरूपावल्याम्

द्रवति | इत्यादि स्रु – स्रवति [२८३] वत् | वि-विद्रवे, पलायने च = विद्रवति | उप- उपद्रवति, उपद्रवे = अनिष्टोत्पादने |

Taking clue from स्रु – स्रवति [२८३] वत् the inflections will be –

१) लटि द्रवति | (२) लोटि द्रवतु | (३) लङ्-लकारे – अद्रवत् | (४) विधिलिङ्-लकारे – द्रवेत् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) दुद्राव | दुद्रुवतुः | दुद्रुवुः | (म.) दुद्रोथ | दुद्रुव | (उ.) दुद्राव-दुद्रव | दुद्रुव | दुद्रुम | (६) लुट्-लकारे – द्रोता | (७) लृट्-लकारे – द्रोष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – द्रूयात् | (९) लुङ्-लकारे – अदुद्रुवत् | (१०) लृङ्-लकारे –  अद्रोष्यत् |

भावे – द्रूयते | णिचि – द्रावयति | अदिद्रवत् – अदुद्रुवत् | सनि – द्रद्रूषति | यङि – दोद्रूयते | यङ्लुकि – दोद्रोति – दोद्रवीति |

कृत्सु – द्रोतव्यम् | द्रवणीयम् | द्रव्यम्-द्राव्यम् | द्रुतः | दृतिः | द्रोतः | द्रवन् | द्रोतुम् | द्रुत्वा |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details found.

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कृदव्ययानि

तुमुन्

द्रोतुम्

णमुल्

द्रावं

क्त्वा

द्रुत्त्वा/द्रुत्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

द्रोतृ

द्रोत्री

तव्यत्

द्रोतव्य

द्रोतव्या

यक्

द्रूयमाण

द्रूयमाणा

शतृ

द्रवत्

द्रवन्ती

ण्वुल्

द्रावक

द्राविका

ण्यत्

द्राव्य

द्राव्या

यत्

द्रव्य

द्रव्या

क्त

द्रुत

द्रुता

क्तवतु

द्रुतवत्

द्रुतवती

अनीयर्

द्रवणीय

द्रवणीया

(ऊ) द्रु-धातुतः शब्दाः

  1. द्रौपदेयाः – द्रु –> द्रुपद –> द्रौपदी –> द्रौपदेयाः (सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः 1-6)

-o-O-o-