धातुः चर्

गीतायाः प्रथमे अध्याये द्वितीये श्लोके अस्ति वाक्यांशः “आचार्यं उपसंगम्य” | अत्र आचार्य-शब्दस्य व्युत्पत्तिः आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे “आचर् ण्यत् (पा. ६।२।३६ )” इति | तत् सूत्रं – आचार्योपसर्जनश्चान्तेवासी |

धातुः चर्

(अ) धातुपाठसूच्याम्

चर् | भ्वा० सेट् प० | चर गत्यर्थाः | चरतिर्भक्षणर्थो- पि (चर भक्षणे च)(चरतिर्भक्षणे- पि)१. ६४० ||
चर् | चु० सेट् उ० (१. ३. ७४)| चर संशये १०. २७४ |

(आ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

चर् 1 प. (चरति, चचार, आचारीत्, चरितुं, चरित – कदाचित् ‘चीर्ण’)

1. To walk, move, go about, roam, wander नष्टाशंका हरिणशिशवो मंदंमंदं चरंति (शाकुंतले 1.15) इन्द्रियाणां हि चरतां (गीतायां 2-67)

2a. To perform, act, do रचयति रेखाः सलिले यस्तु खले चरति सत्कारं (भामिनीविलासे 1-98)

2b. To practise, perform, observe चरतः किल दुश्चरं तपः (रघुवंशे 8-79)

3. To act, behave towards, conduct oneself (often with locative of the person) चरतीनां च कामतः (मनुस्मृत्यां 5-90) तस्यां त्वं साधु नाचरः (रघुवंशे 1-76)

4. To graze सुचिरं हि चरन् शस्यं

5. To eat, consume

6. To be engaged in, be busy with

7. To live, continue to be, continue in any state

8. To spread, be defused

9. To live, be, exist

10. To move, travel through, pervade, go along, follow

Causative (णिचि) प्रयोजके (चारयति)

1. To cause to move or go

2. To send, direct, move

3. To drive away

4. To cause to perform or practise

5. To cause to copulate

6. To cause to graze or pasture

7. To obtain knowledge of, acquaint oneself with

8. To doubt (see Latin curro)

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे – चर गतिभक्षणयोः [162] १ सेट् | परस्मैपदी | चरति | चरमः | चरुः हव्यान्नम् |

2. धातुरूपावल्याम् – गतौ भक्षणे च | गतौ अकर्मकः | सेट् | परस्मैपदी |

   1. लटि – चरति 2 लोटि – चरतु 3 लङ्-लकारे – अचरत् 4 विधिलिङ्-लकारे – चरेत्

5 लिट्-लकारे – (प्र.) चचार चेरतुः चेरुः (म.) चेरिथ चेरथुः चेर (उ.) चचार/चचर चेरिव चेरिम 6 लुट्-लकारे – चरिता 7 लृट्-लकारे – चरिष्यति 8 आशीर्लिङ्-लकारे – चर्यात् चर्यास्ताम् 9 लुङ्-लकारे – अचारीत्* 10 लृङ्-लकारे – अचरिष्यत्

उत्-उपसर्गे उच्चरते सं-उपसर्गे सञ्चरते

कर्मणि – चर्यते

णिचि – चारयति-ते

सनि (इच्छार्थके) – चिचरिषति

यङि – चञ्चूर्यते

यङ्लुकि – चञ्चुरीति / चञ्चूर्ति

कृत्सु – चरितव्यम् | चरणीयम् | चर्यम् * | सञ्चार्यम् | आचर्यः ^ | आचार्यः $| चरितः | चरन् | चरितुम् | चरित्वा | सञ्चर्य |

चराचरः | चरिष्णुः | चरित्रम् | चारित्रम् |

गोचरो = विषयः | सञ्चरो = मार्गः |

*
*

(ई) लकारेषु – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कर्तरि-प्रयोगे

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चरति

चरतः

चरन्ति

मध्यमपुरुषः

चरसि

चरथः

चरथ

उत्तमपुरुषः

चरामि

चरावः

चरामः

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चरिता/चचार

चरितारौ/चेरतुः

चरितारः/चेरुः

मध्यमपुरुषः

चरितासि/चेरिथ

चरितास्थः/चेरथुः

चरितास्थ/चेर

उत्तमपुरुषः

चरितास्मि/चचर/चचार

चरितास्वः/चेरिव

चरितास्मः/चेरिम

लुट्-लकारे रूपाणि न विवृतानि

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चरिष्यति

चरिष्यतः

चरिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

चरिष्यसि

चरिष्यथः

चरिष्यथ

उत्तमपुरुषः

चरिष्यामि

चरिष्यावः

चरिष्यामः

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चरतु/चरतात्

चरताम्

चरन्तु

मध्यमपुरुषः

चरतात्/चर

चरतम्

चरत

उत्तमपुरुषः

चराणि

चराव

चराम

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अचरत्

अचरताम्

अचरन्

मध्यमपुरुषः

अचरः

अचरतम्

अचरत

उत्तमपुरुषः

अचरम्

अचराव

अचराम

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चरेत्

चरेताम्

चरेयुः

मध्यमपुरुषः

चरेः

चरेतम्

चरेत

उत्तमपुरुषः

चरेयम्

चरेव

चरेम

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चर्यात्

चर्यास्ताम्

चर्यासुः

मध्यमपुरुषः

चर्याः

चर्यास्तम्

चर्यास्त

उत्तमपुरुषः

चर्यासम्

चर्यास्व

चर्यास्म

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अचारीत्

अचारिष्टाम्

अचारिषुः

मध्यमपुरुषः

अचारीः

अचारिष्टम्

अचारिष्ट

उत्तमपुरुषः

अचारिषम्

अचारिष्व

अचारिष्म

लृङ्-लकारे रूपाणि न विवृतानि

कर्मणि-प्रयोगे रूपाणि

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चर्यते

चर्येते

चर्यन्ते

मध्यमपुरुषः

चर्यसे

चर्येथे

चर्यध्वे

उत्तमपुरुषः

चर्ये

चर्यावहे

चर्यामहे

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चेरे

चेराते

चेरिरे

मध्यमपुरुषः

चेरिषे

चेराथे

चेरिढ्वे

उत्तमपुरुषः

चेरे

चेरिवहे

चेरिमहे

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चरिता

चरितारौ

चरितारः

मध्यमपुरुषः

चरितासे

चरितासाथे

चरिताध्वे

उत्तमपुरुषः

चरिताहे

चरितास्वहे

चरितास्महे

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चरिष्यते

चरिष्येते

चरिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

चरिष्यसे

चरिष्येथे

चरिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

चरिष्ये

चरिष्यावहे

चरिष्यामहे

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चर्यताम्

चर्येताम्

चर्यन्ताम्

मध्यमपुरुषः

चर्यस्व

चर्येथाम्

चर्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

चर्यै

चर्यावहै

चर्यामहै

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अचर्यत

अचर्येताम्

अचर्यन्त

मध्यमपुरुषः

अचर्यथाः

अचर्येथाम्

अचर्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अचर्ये

अचर्यावहि

अचर्यामहि

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चर्येत

चर्येयाताम्

चर्येरन्

मध्यमपुरुषः

चर्येथाः

चर्येयाथाम्

चर्येध्वम्

उत्तमपुरुषः

चर्येय

चर्येवहि

चर्येमहि

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चरिषीष्ट

चरिषीयास्ताम्

चरिषीरन्

मध्यमपुरुषः

चरिषीष्ठाः

चरिषीयास्थाम्

चरिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

चरिषीय

चरिषीवहि

चरिषीमहि

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अचारि

अचरिषाताम्

अचरिषत

मध्यमपुरुषः

अचरिष्ठाः

अचरिषाथाम्

अचरिढ्वम्

उत्तमपुरुषः

अचरिषि

अचरिष्वहि

अचरिष्महि

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अचरिष्यत

अचरिष्येताम्

अचरिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अचरिष्यथाः

अचरिष्येथाम्

अचरिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अचरिष्ये

अचरिष्यावहि

अचरिष्यामहि

(उ) कृदन्ताः – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कृदव्ययानि

तुमुन्

चरितुम्

णमुल्

चारं

क्त्वा

चरित्वा/चरित्त्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

चरितृ

चरित्री

तव्यत्

चरितव्य

चरितव्या

यक्

चर्यमाण

चर्यमाणा

शतृ

चरत्

चरन्ती

ण्वुल्

चारक

चारिका

यत्

चर्य

चर्या

क्त

चरित

चरिता

क्तवतु

चरितवत्

चरितवती

अनीयर्

चरणीय

चरणीया

(ऊ) चर्-धातुतः शब्दाः – There will be instances to make us visit this धातुः चर् . This detail will be accordingly updated.

-o-O-o-