धातुः गम्

गीतायाः प्रथमे अध्याये द्वितीये श्लोके अस्ति वाक्यांशः “आचार्यं उपसंगम्य” | अत्र “उपसंगम्य”-शब्दस्य व्याकरणे धातुः गम् |

(अ) धातुपाठसूच्याम्

गम् | भ्वा० अनिट् प० | गमॢ- [गतौ]१. ११३७ |

(आ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

1. To go, move in general क्वाधुना गम्यते = where are you going now ?

2. To depart, go away, go forth, get forth or get out उत्क्षिप्यैनां ज्योतिरेकं जगाम (शाकुंतले 5-30)

3. To go to, to reach, resort to, arrive at, approach एनो गच्छति कर्तारं (मनुस्मृत्यां 8-19) sin recoils on the doer

4. To pass, pass away, elapse (as time) दिनेषु गच्छत्सु (रघुवंशे 3-8) as days rolled by काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् (हितोपदेशे 1-1) गच्छता कालेन = after time

5. To go to the state or condition of, become, undergo, suffer, partake of &c (usually with nouns ending in ता, त्व &c or any noun in accusative)

  • गमिष्याम्युपहास्यतां (रघुवंशे 1-3)

  • पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम (कुमारसंभवे 1-26)

  • तृप्तिं गच्छति = gets satisfied

  • विषादं गतः = became dejected

  • कोपं न गच्छति = does not get angry

  • आनृण्यं गतः = became free from debt

  • मनसा गम् = to think of, remember (कुमारसंभवे 2-63)

  • वृषेण गच्छतः = of (him) riding a bull (कुमारसंभवे 5-80)

6. To cohabit, have sexual intercourse with गुरोः सुतां … यो गच्छति पुमान् (पञ्चतन्त्रे 2-107)

Causative (णिचि) प्रयोजके – गमयति-ते

1. To cause to go, lead or reduce to (as a state) गमिता गतिं ((कुमारसंभवे 4-24)

2. To spend, pass (as time)

3. To make clear, explain, expound

4. To signify, denote, convey an idea or sense of द्वौ नञौ प्रकृतार्थं गमयतः = wo negatives make one affirmative

5. To send to तमसो मा ज्योतिर्गमय

6. To bring to a place (accusative)

7. To impart, grant, bestow असतो मा सद्गमय मृत्योर्मामृतं गमय

8. To intend, mean

Desiderative (सनि) जिगमिषति, जिगांसते (आत्मनेपदी)

Frequentative (यङि) जंगम्यते, जंगमीति or जंगंति

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे – गम्लृ (गम्) = गतौ [301] १ सकर्मक | अनिट् | परस्मैपदी | गच्छति | गात्रम् | गामुकः | जगत् |

2. धातुरूपावल्याम् – बहूनि रूपाणि ()-परिच्छेदे अपि |

  1. लटि – गच्छति

  2. लोटि – गच्छतु

  3. लङ्-लकारे – अगच्छत्

  4. विधिलिङ्-लकारे – गच्छेत्

  5. लिट्-लकारे – (प्र.) जगाम जग्मतुः जग्मुः (म.) जगमिथ-जगंथ जग्मथुः जग्म (उ.) जगाम-जगम जग्मिव जग्मिम

  6. लुट्-लकारे – (प्र.) गन्ता गन्तारौ (म.) गन्तासि (उ.) गन्तास्मि

  7. लृट्-लकारे – गमिष्यति

  8. आशीर्लिङ्-लकारे – गम्यात् गम्यास्ताम्

  9. लुङ्-लकारे – अगमत् अगमताम् अगमन्

  10. लृङ्-लकारे – अगमिष्यत्

सोपसर्गाणाम्

  1. सङ्गच्छते (आत्मनेपदी) = मिलति | पश्यताम् –

    1. संगच्छध्वं संवदध्वं

    2. क्षणमिह सज्जनसङ्गतिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका – इति मोहमुद्गरः

  2. अनुगच्छति = अनुसरति

  3. उद्गच्छति = उदेति, आविर्भवति | “फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः” इति रघुः

  4. आगच्छति = समीपं प्राप्नोति |

  5. अपगच्छति = अपसरति |

  6. अतिगच्छति = अतिक्रमते |

  7. अवगच्छति = जानाति |

  8. अधिगच्छति = प्राप्नोति |

  9. निर्गच्छति = निस्सरति |

  10. अत्र “उपसंगम्य” = समीपं प्राप्य |

भावे – लटि – गम्यते | लुङ्-लकारे – अगामि |

(णिचि) प्रयोजके – गमयति-ते | लुङ्-लकारे – अजीगमत्-त |

सनि – जिगमिषति |

यङि – जङ्गम्यते |

यङ्लुकि – जङ्गमीति-जङ्गन्ति |

कृत्सु – गन्तव्यम् | गमनीयम् | गम्यम् | गतः | गच्छन् | गन्तुम् | गमनम् | गत्वा | सङ्गत्य-सङ्गम्य |

गत्वरः | जगत् | सर्वत्रगः | पन्नगः | गौः |

(ई) लकारेषु – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कर्तरि-प्रयोगे लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गच्छति

गच्छतः

गच्छन्ति

मध्यमपुरुषः

गच्छसि

गच्छथः

गच्छथ

उत्तमपुरुषः

गच्छामि

गच्छावः

गच्छामः

कर्तरि-प्रयोगे लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

जगाम

जग्मतुः

जग्मुः

मध्यमपुरुषः

जगन्थ/जगमिथ

जग्मथुः

जगम

उत्तमपुरुषः

जगम/जगाम

जग्मिव

जग्मिम

कर्तरि-प्रयोगे लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गन्ता

गन्तारौ

गन्तारः

मध्यमपुरुषः

गन्तासि

गन्तास्थः

गन्तास्थ

उत्तमपुरुषः

गन्तास्मि

गन्तास्वः

गन्तास्मः

कर्तरि-प्रयोगे लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गमिष्यति

गमिष्यतः

गमिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

गमिष्यसि

गमिष्यथः

गमिष्यथ

उत्तमपुरुषः

गमिष्यामि

गमिष्यावः

गमिष्यामः

कर्तरि-प्रयोगे लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गच्छतु/गच्छतात्

गच्छताम्

गच्छन्तु

मध्यमपुरुषः

गच्छतात्/गच्छ

गच्छतम्

गच्छत

उत्तमपुरुषः

गच्छानि

गच्छाव

गच्छाम

कर्तरि-प्रयोगे लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अगच्छत्

अगच्छताम्

अगच्छन्

मध्यमपुरुषः

अगच्छः

अगच्छतम्

अगच्छत

उत्तमपुरुषः

अगच्छम्

अगच्छाव

अगच्छाम

कर्तरि-प्रयोगे विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गच्छेत्

गच्छेताम्

गच्छेयुः

मध्यमपुरुषः

गच्छेः

गच्छेतम्

गच्छेत

उत्तमपुरुषः

गच्छेयम्

गच्छेव

गच्छेम

कर्तरि-प्रयोगे आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गम्यात्

गम्यास्ताम्

गम्यासुः

मध्यमपुरुषः

गम्याः

गम्यास्तम्

गम्यास्त

उत्तमपुरुषः

गम्यासम्

गम्यास्व

गम्यास्म

कर्तरि-प्रयोगे लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अगमत्

अगमताम्

अगमन्

मध्यमपुरुषः

अगमः

अगमतम्

अगमत

उत्तमपुरुषः

अगमम्

अगमाव

अगमाम

कर्तरि-प्रयोगे लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अगमिष्यत्

अगमिष्यताम्

अगमिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अगमिष्यः

अगमिष्यतम्

अगमिष्यत

उत्तमपुरुषः

अगमिष्यम्

अगमिष्याव

अगमिष्याम

कर्मणि/भावे-प्रयोगे

कर्मणि/भावे-प्रयोगे लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गम्यते

गम्येते

गम्यन्ते

मध्यमपुरुषः

गम्यसे

गम्येथे

गम्यध्वे

उत्तमपुरुषः

गम्ये

गम्यावहे

गम्यामहे

कर्मणि/भावे-प्रयोगे लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

जग्मे

जग्माते

जग्मिरे

मध्यमपुरुषः

जग्मिषे

जग्माथे

जग्मिढ्वे

उत्तमपुरुषः

जग्मे

जग्मिवहे

जग्मिमहे

कर्मणि/भावे-प्रयोगे लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गन्ता

गन्तारौ

गन्तारः

मध्यमपुरुषः

गन्तासे

गन्तासाथे

गन्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

गन्ताहे

गन्तास्वहे

गन्तास्महे

कर्मणि/भावे-प्रयोगे लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गंस्यते

गंस्येते

गंस्यन्ते

मध्यमपुरुषः

गंस्यसे

गंस्येथे

गंस्यध्वे

उत्तमपुरुषः

गंस्ये

गंस्यावहे

गंस्यामहे

कर्मणि/भावे-प्रयोगे लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गम्यताम्

गम्येताम्

गम्यन्ताम्

मध्यमपुरुषः

गम्यस्व

गम्येथाम्

गम्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

गम्यै

गम्यावहै

गम्यामहै

कर्मणि/भावे-प्रयोगे लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अगम्यत

अगम्येताम्

अगम्यन्त

मध्यमपुरुषः

अगम्यथाः

अगम्येथाम्

अगम्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अगम्ये

अगम्यावहि

अगम्यामहि

कर्मणि/भावे-प्रयोगे विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गम्येत

गम्येयाताम्

गम्येरन्

मध्यमपुरुषः

गम्येथाः

गम्येयाथाम्

गम्येध्वम्

उत्तमपुरुषः

गम्येय

गम्येवहि

गम्येमहि

कर्मणि/भावे-प्रयोगे आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

गंसीष्ट

गंसीयास्ताम्

गंसीरन्

मध्यमपुरुषः

गंसीष्ठाः

गंसीयास्थाम्

गंसीध्वम्

उत्तमपुरुषः

गंसीय

गंसीवहि

गंसीमहि

कर्मणि/भावे-प्रयोगे लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अगामि

अगंसाताम्

अगंसत

मध्यमपुरुषः

अगंस्थाः

अगंसाथाम्

अगंध्वम्

उत्तमपुरुषः

अगंसि

अगंस्वहि

अगंस्महि

कर्मणि/भावे-प्रयोगे लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अगंस्यत

अगंस्येताम्

अगंस्यन्त

मध्यमपुरुषः

अगंस्यथाः

अगंस्येथाम्

अगंस्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अगंस्ये

अगंस्यावहि

अगंस्यामहि

(उ) कृदन्ताः – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

गम्-धातोः न केऽपि कृदन्ताः प्राप्ताः अत्र !

(ऊ) गम्-धातुतः शब्दाः – There will be instances to make us visit this धातुः गम्. This detail will be accordingly updated.

-o-O-o-

धातुः गै

In अथ श्रीमद्भगवद्गीता the पदं at the end is गीता

 

In Apte’s dictionary

*

 

Obviously गीता is from धातुः गै

Actually this is feminine of गीत, which is detailed separately as below.

 

*

There are many related words. गीतकम्  = a song is explained above. Another word गीति is detailed as below.

*

 

धातुपाठसूच्याम्  –

गै – भ्वादि अनिट् प. | गै शब्दे (गै = ) | १-१०६५

बृहद्धातुरूपावल्याम् –

 

(1) धातुसूचीत्यस्मिन् परिशिष्टे  →

*

(2) ग्रन्थे →

(3) पृष्ठतले स्पष्टीकरणानि →

*

 

As can be seen, the धातु is गै. But different inflections have

  • गा as in गायति गातुम्

  • गी as in गीतम् गीता गीत्वा

  • गे as in गेयम्

But all these variations seem to be logical for the concerned inflections and sound good to the ear ! That in fact seems to be the test for the correctness of a word – “it should sound good to the ear.”

 

आपटे-महाभागस्य शब्दकोषे

*

 

In श्रीमद्भगवद्गीता the word गीता is feminine, though, as a poetic composition worthy of being sung, it could as well be गीतम्.

Basically गीतम् or गीता are विशेषणात्मक adjectival. This is brought out very clearly at the closing declaration at the end of every chapter – “ॐ तत्सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु …“ Every chapter is to be regarded as उपनिषत्. The word उपनिषत् is feminine. Hence the adjective गीता is also feminine. All chapters together, all उपनिषद-s together make a singular eminent composition, which has become known as “गीता”.

 

As explained in Apte’s dictionary, there are many other  गीता-s also. All गीता-s are dialogues or monologues, speeches. The Sanskrit noun for speech is वाक्. This noun also is feminine.

 

So गीता वाक् =

  • speech, which is sung,

  • speech, which can be sung or

  • speech, which should be sung गीता सुगीता कर्तव्या or

  • speech, which is as pleasing as music

 

-o-O-o-