धातुः क्रम्

The sixth श्लोक of first chapter in गीता begins with युधामन्युश्च विक्रान्तः

The second word विक्रान्तः – “वि + क्रम्” इति धातुः | तस्मात् क्त-प्रत्ययेन विशेषणम् विक्रान्त | अत्र पुंल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

The word विक्रान्त is detailed in Apte’s dictionary as follows –

विक्रान्त – p.p.

  1. stepped or passed beyond

  2. powerful, heroic, valiant, chivalrous

  3. victorious, overpowering (one’s enemies)

  4. विक्रान्तः –

    1. a hero, a warrior

    2. a lion

  5. विक्रान्तम्

    1. a pace, stride

    2. heroism, valour, prowess

    3. the jewel called वैक्रान्त

Here now study of धातुः क्रम्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

क्रम् (Page 379) – 1 उ. 4 प. (क्रामति, क्रमते, क्राम्यति, चक्राम, चक्रमे, अक्रमीत्, अक्रंस्त, क्रान्त)

  1. To walk, step, go क्राम्यत्यनुदित सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः

  2. To go to, approach (with accusative द्वितीया) देवा इमान् लोकानक्रमन्त

  3. Tp pass or go over, go across, traverse

  4. To go up, ascend क्रामत्युच्चैर्भूभृतो यस्य तेजः (शिशुपालवधे 16-83)

  5. To cover, occupy, take possession of, fill क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन (रघुवंशे 14-17)

  6. To reach up to, pervade, penetrate क्रामाद्भिर्घनपदवीमनेकसंख्यैः (किरातार्जुनीये 5-34)

  7. To surpass, excel

  8. & many more

(आ) धातुपाठसूच्याम्

क्रम् | भ्वा० सेट् प० | क्रमु पादविक्षेपे १. ५४५ |

Here the धातु is mentioned as only 1 प. not उ.

There is no mention also of 4 प.

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

(१) तत्र धातुकोशे

क्रमु (क्रम्) = पादविक्षेपे [१४१] १ । सकर्म. । सेट् | प. | क्राम्यति-क्रामति |

Here the धातु is mentioned as only 1 प. not उ. The form क्राम्यति seems to conform to 4 प. But it is not so detailed.

(२) धातुरूपावल्याम्

[१४१] क्रमु = पादविक्षेपे १ । सकर्म. । सेट् | प. |

(१) लटि – क्रामति ५|| (२) लोटि – क्रामतु || (३) लङ्-लकारे – अक्रामत् || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्रामेत् || (५) लिट्-लकारे – (प्र.) चक्राम | चक्रमतुः ६| चक्रमुः || (म.) चक्रमिथ || (उ.) चक्राम-चक्रम || (६) लुट्-लकारे – क्रमिता || (७) लृट्-लकारे – क्रमिष्यति || (८) आशीर्लिङ्-लकारे – क्रम्यात् || (९) लुङ्-लकारे – अक्रमीत् ७|| (१०) लृङ्-लकारे –  अक्रमिष्यत् ||

Footnotes – ५ क्रमः परस्मैपदेषु | क्रमेर्दीर्घः स्यात्परस्मैपदपरे शिति |

६ शिद्भिन्नपरस्मैपदपरत्वान्न दीर्घः ७ सप्तमो लुङ् | स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते | अत्र वेट् | ह्मयन्तक्षणश्वसजागृणिश्व्येदिताम् | हमयान्तस्य क्षणादेर्ण्यन्तस्य श्वयतेरीदितश्च वृद्धिर्न स्यादिडादौ सिचि | इति न वृद्धिः |

Following forms seem to be of 4 प.

(१) लटि – क्राम्यति १|| (२) लोटि – क्राम्यतु || (३) लङ्-लकारे – अक्राम्यत् || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्राम्येत् ||

Following forms seem to be of 1 आ.

(१) लटि – क्रमते २|| (२) लोटि – क्रमताम् || (३) लङ्-लकारे – अक्रमत || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्रमेत || (५) लिट्-लकारे – (प्र.) चक्रमे | चक्रमाते | चक्रमिरे || (म.) चक्रमिषे | चक्रमाथे | चक्रमिध्वे || (उ.) चक्रमे | चक्रमिवहे | चक्रमिमहे || (६) लुट्-लकारे – क्रन्ता ३|| (७) लृट्-लकारे – क्रंस्यते || (८) आशीर्लिङ्-लकारे – क्रंसीष्टे || (९) लुङ्-लकारे – अक्रंस्त || (१०) लृङ्-लकारे –  अक्रंस्यत ||

Footnotes –

*
*

अप्रतिबन्धः, सर्ग उत्साहः, तायनं स्फीतता | वृत्त्यादिविषयमात्मनेपदं परोपाभ्यां योग एव भवति ||

Footnotes ४ पोरदुपधात् | पवर्गान्ताददुपधात् यन् | ५ यस्य विभाषा | ६ क्रमश्च क्त्वि | क्रम उपधाया वा दीर्घः स्यात् झलादौ क्त्वि परे |

बृहद्धातुरूपावली presents good details of when and with what उपसर्ग-s the forms are in आत्मनेपदम्. The footnotes also explain the grammatical logic.

(ई) लकारेषु – As obtained from http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html#

Here the धातु is mentioned as 1 प. only. But has optional forms, which seem similar to forms as would have been by 4 प.

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामति/क्राम्यति

क्रामतः/क्राम्यतः

क्रामन्ति/क्राम्यन्ति

मध्यमपुरुषः

क्रामसि/क्राम्यसि

क्रामथः/क्राम्यथः

क्रामथ/क्राम्यथ

उत्तमपुरुषः

क्रामामि/क्राम्यामि

क्रामावः/क्राम्यावः

क्रामामः/क्राम्यामः

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चक्राम

चक्रमतुः

चक्रमुः

मध्यमपुरुषः

चक्रमिथ

चक्रमथुः

चक्रम

उत्तमपुरुषः

चक्रम/चक्राम

चक्रमिव

चक्रमिम

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रमिता

क्रमितारौ

क्रमितारः

मध्यमपुरुषः

क्रमितासि

क्रमितास्थः

क्रमितास्थ

उत्तमपुरुषः

क्रमितास्मि

क्रमितास्वः

क्रमितास्मः

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रमिष्यति

क्रमिष्यतः

क्रमिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

क्रमिष्यसि

क्रमिष्यथः

क्रमिष्यथ

उत्तमपुरुषः

क्रमिष्यामि

क्रमिष्यावः

क्रमिष्यामः

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामतु/क्रामतात्

क्रामताम्

क्रामन्तु

मध्यमपुरुषः

क्रामतात्/क्राम

क्रामतम्

क्रामत

उत्तमपुरुषः

क्रामाणि

क्रामाव

क्रामाम

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्राम्यत्/अक्रामत्

अक्राम्यताम्/अक्रामताम्

अक्राम्यन्/अक्रामन्

मध्यमपुरुषः

अक्राम्यः/अक्रामः

अक्राम्यतम्/अक्रामतम्

अक्राम्यत/अक्रामत

उत्तमपुरुषः

अक्राम्यम्/अक्रामम्

अक्राम्याव/अक्रामाव

अक्राम्याम/अक्रामाम

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामेत्/क्राम्येत

क्रामेताम्/क्राम्येताम्

क्रामेयुः/क्राम्येयुः

मध्यमपुरुषः

क्रामेः/क्राम्येः

क्रामेतम्/क्राम्येतम्

क्रामेत/क्राम्येत

उत्तमपुरुषः

क्रामेयम्/क्राम्येयम्

क्रामेव/क्राम्येव

क्रामेम/क्राम्येम

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रम्यात्

क्रम्यास्ताम्

क्रम्यासुः

मध्यमपुरुषः

क्रम्याः

क्रम्यास्तम्

क्रम्यास्त

उत्तमपुरुषः

क्रम्यासम्

क्रम्यास्व

क्रम्यास्म

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्रमीत्

अक्रमिष्टाम्

अक्रमिषुः

मध्यमपुरुषः

अक्रमीः

अक्रमिष्टम्

अक्रमिष्ट

उत्तमपुरुषः

अक्रमिषम्

अक्रमिष्व

अक्रमिष्म

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्रमिष्यत्

अक्रमिष्यताम्

अक्रमिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अक्रमिष्यः

अक्रमिष्यतम्

अक्रमिष्यत

उत्तमपुरुषः

अक्रमिष्यम्

अक्रमिष्याव

अक्रमिष्याम

(उ) कृदन्ताः

कृदव्ययानि

तुमुन्

क्रमितुम्

णमुल्

क्रमं

क्त्वा

क्रमित्वा/क्रमित्त्वा/क्रन्त्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

क्रमितृ

क्रमित्री

तव्यत्

क्रमितव्य

क्रमितव्या

यक्

क्रम्यमाण

क्रम्यमाणा

शतृ

क्रामत् / क्राम्यत्

क्रामन्ती / क्राम्यन्ती

ण्वुल्

क्रमक

क्रमिका

यत्

क्रम्य

क्रम्या

क्त

क्रान्त

क्रान्ता

क्तवतु

क्रान्तवत्

क्रान्तवती

अनीयर्

क्रमणीय

क्रमणीया

ऊ) क्रम्-धातुतः शब्दाः

ऊ-1) The word विक्रान्तः caused this study and has been detailed at the beginning.

More words as we shall come across.

-o-O-o-