धातुः ऊह्

गीतायाः प्रथमाध्यायस्य द्वितीये श्लोके अस्ति शब्दः “व्यूढम्” | अस्य व्याकरणम् –

व्यूढम् – “वि + ऊह्” इति धातुः | तस्य क्त-प्रत्ययेन कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणं “व्यूढ” | अत्र नपुंसकलिङ्गि |

    श्लोके तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

धातुः ऊह्

(अ) धातुपाठसूच्याम्

ऊह् | भ्वा० सेट् आ० | ऊह वितर्के १. ७३५ |

(आ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे – “ऊह् = वितर्के [188] १ सकर्मक सेट् आत्मनेपदी | ऊहते ऊहा |”

2. धातुरूपावल्याम् –

  1. लट्-लकारे – ऊहते

  2. लोट्-लकारे ऊहताम्

  3. लङ्-लकारे औहत

  4. विधिलिङ्-लकारे – न किञ्चिद्रूपं विवृतम्

  5. लिट्-लकारे – ऊहाञ्चक्रे

  6. लुट्-लकारे – ऊहिता

  7. लृट्-लकारे – न किञ्चिद्रूपं विवृतम्

  8. आशीर्लिङ्-लकारे – ऊहिषीष्ट

  9. लुङ्-लकारे – औहिष्ट

    1. औहिष्ट तान्वीरविरुद्धबुद्धीन् (भट्टिः 13-48)

  10. लृङ्-लकारे – न किञ्चिद्रूपं विवृतम्

  11. सनि – ऊजिहिषते

  12. सं-उपसर्गे – समूहते समूहति*, समुह्यात् $(आशीर्लिङ्-लकारे), समुह्य

    1. * = “उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा वचनम्” इति सोपसर्गादस्मादुभयपदम्

    2. $ = उपसर्गात् ह्रस्व ऊहतेः

(इ) आपटेमहाभागस्य शब्दकोशे

1. व्यूढ-इति विशेषणं व्यूह्-इति धातुः च अविलग्नौ विवृतौ स्तः |

  • व्यूह्  धातुः 1 उ. इति विवृतः अस्ति | “उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा वचनम्” इति सोपसर्गादस्मादुभयपदम् !!

  • धातुपाठसूच्याम् वा बृहद्धातुरूपावल्याम् वा अयं धातुः न विवृतः !!!

2. ऊढ-शब्दे अस्ति विवृतं “पश्यतां वह्” इति

3. शब्दकोशे त्रयः धातवः विवृताः – (1) व्यूह्  (2) ऊह् (3) वह्

  • क्त-कृदन्तानि – (1) व्यूह्-धातोः व्यूढ (2) ऊह्-धातोः ऊहित (3) वह्-धातोः ऊढ

  • व्यूहरचनायाम् भवतः ऊह्-धातोः वितर्कः वह्-धातोः वहनं च !!

4. बृहद्धातुरूपावल्याम् धातुकोशे वह्-धातोः विवरणे अस्ति विवृतम् –

  • वह् = प्रापणे [319] १ | द्विकर्मकः* | अनिट् | उभयपदी | वहति-ते |

    • ग्रामं अजां वहति

  • उपसर्गाद्ह्रस्व ऊहतेः यथा (1) ब्रह्म समुह्यात् (2) अग्निं समुह्य

  • वह्-ऊह्-धात्वोर्मध्ये कश्चित् स्निग्धः संबंधः खलु !!

अत्र तु ऊह्-धातोरेव अभ्यासः –

आपटेमहाभागस्य शब्दकोशे –

ऊह् – 1 A, rarely P. (ऊहति-ते, ऊहांचकार-चक्रे, ऊहितुं, ऊहित)

  1. To note, mark, observe

  2. To guess, conjecture, infer अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः (पञ्चतन्त्रे 1.43)

  3. To comprehend, conceive, perceive, expect ऊहांचक्रे जयं न च (भट्टिकाव्ये 14-72)

  4. To reason, deliberate about

  5. To reckon upon (with locative सप्तमी)

  6. To wait for

  7. To be regarded as

When 1P.

  1. To change or modify

  2. To push, thrust, remove (with a preposition)

Causative (णिचि) प्रयोजके –

  • To cause to think, reason, infer or conjecture (किरातार्जुनीये 16 19)

(ई) ऊह्-धातुतः शब्दाः

1. ऊह (विशेषणम्) observed, perceived

2. ऊहः (ऊह्-षञ्) –

  1. A change, modification

  2. A guess, conjecture

  3. Examination and determination

  4. Understanding

  5. Reasoning, arguing

  6. Supplying an ellipsis

  7. Attributing, ascribing

  8. Collection

    Compounds with ऊहः

ऊहापोहः = full discussion, consideration of the pros and cons.         (भामिनीविलासे 2.74) see अपोह !

3. ऊहनं = inferring, guessing

4. ऊहा = supplying an ellipsis

5. ऊहिन् (विशेषणम्) = who or what reasons, inferring, conjecturing

   ऊहिनी – 1. An assemblage, collection 2. Arrangement, a multitude reduced to order (e.g. अक्षौहिणी)

6. ऊह्य = 1. Inferable, to be investigated 2. To be supplied, elliptical

(उ) लकारेषु – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कर्तरि-प्रयोगे

 

लट्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहते

ऊहेते

ऊहन्ते

मध्यमपुरुषः

ऊहसे

ऊहेथे

ऊहध्वे

उत्तमपुरुषः

ऊहे

ऊहावहे

ऊहामहे

 

लिट्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहामास/ऊहाम्बभूव/ऊहाञ् ऊहामासतुः/ऊहाञ्चक्राते/ ऊहामासुः/ऊहाम्बभूवुः/ऊह्

मध्यमपुरुषः

ऊहामासिथ/ऊहाञ्चकृषे/ऊह् ऊहामासथुः/ऊहाञ्चक्राथे/ ऊहामास/ऊहाम्बभूव/ऊहाञ्

उत्तमपुरुषः

ऊहामास/ऊहाम्बभूव/ऊहाञ् ऊहामासिव/ऊहाम्बभूविव/ ऊहामासिम/ऊहाम्बभूविम/

 

लुट्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहिता

ऊहितारौ

ऊहितारः

मध्यमपुरुषः

ऊहितासे

ऊहितासाथे

ऊहिताध्वे

उत्तमपुरुषः

ऊहिताहे

ऊहितास्वहे

ऊहितास्महे

 

लृट्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहिष्यते

ऊहिष्येते

ऊहिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

ऊहिष्यसे

ऊहिष्येथे

ऊहिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

ऊहिष्ये

ऊहिष्यावहे

ऊहिष्यामहे

 

लोट्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहताम्

ऊहेताम्

ऊहन्ताम्

मध्यमपुरुषः

ऊहस्व

ऊहेथाम्

ऊहध्वम्

उत्तमपुरुषः

ऊहै

ऊहावहै

ऊहामहै

 

लङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

औहत

औहेताम्

औहन्त

मध्यमपुरुषः

औहथाः

औहेथाम्

औहध्वम्

उत्तमपुरुषः

औहे

औहावहि

औहामहि

 

विधिलिङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहेत

ऊहेयाताम्

ऊहेरन्

मध्यमपुरुषः

ऊहेथाः

ऊहेयाथाम्

ऊहेध्वम्

उत्तमपुरुषः

ऊहेय

ऊहेवहि

ऊहेमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहिषीष्ट

ऊहिषीयास्ताम्

ऊहिषीरन्

मध्यमपुरुषः

ऊहिषीष्ठाः

ऊहिषीयास्थाम्

ऊहिषीध्वम्/ऊहिषीढ्वम्

उत्तमपुरुषः

ऊहिषीय

ऊहिषीवहि

ऊहिषीमहि

 

लुङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

औहिष्ट

औहिषाताम्

औहिषत

मध्यमपुरुषः

औहिष्ठाः

औहिषाथाम्

औहिध्वम्/औहिढ्वम्

उत्तमपुरुषः

औहिषि

औहिष्वहि

औहिष्महि

 

लृङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

औहिष्यत

औहिष्येताम्

औहिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

औहिष्यथाः

औहिष्येथाम्

औहिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

औहिष्ये

औहिष्यावहि

औहिष्यामहि

 

कर्मणि-प्रयोगे

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊह्यते

ऊह्येते

ऊह्यन्ते

मध्यमपुरुषः

ऊह्यसे

ऊह्येथे

ऊह्यध्वे

उत्तमपुरुषः

ऊह्ये

ऊह्यावहे

ऊह्यामहे

 

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहामासे/ऊहाम्बभूवे/ऊहाञ् ऊहामासाते/ऊहाञ्चक्राते/ऊ ऊहामासिरे/ऊहाञ्चक्रिरे/ऊ

मध्यमपुरुषः

ऊहामासिषे/ऊहाञ्चकृषे/ऊह् ऊहामासाथे/ऊहाञ्चक्राथे/ऊ ऊहामासिध्वे/ऊहाञ्चकृढ्वे/

उत्तमपुरुषः

ऊहामासे/ऊहाम्बभूवे/ऊहाञ् ऊहामासिवहे/ऊहाञ्चकृवह् ऊहामासिमहे/ऊहाञ्चकृमह्

 

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहिता

ऊहितारौ

ऊहितारः

मध्यमपुरुषः

ऊहितासे

ऊहितासाथे

ऊहिताध्वे

उत्तमपुरुषः

ऊहिताहे

ऊहितास्वहे

ऊहितास्महे

 

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहिष्यते

ऊहिष्येते

ऊहिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

ऊहिष्यसे

ऊहिष्येथे

ऊहिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

ऊहिष्ये

ऊहिष्यावहे

ऊहिष्यामहे

 

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊह्यताम्

ऊह्येताम्

ऊह्यन्ताम्

मध्यमपुरुषः

ऊह्यस्व

ऊह्येथाम्

ऊह्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

ऊह्यै

ऊह्यावहै

ऊह्यामहै

 

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

औह्यत

औह्येताम्

औह्यन्त

मध्यमपुरुषः

औह्यथाः

औह्येथाम्

औह्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

औह्ये

औह्यावहि

औह्यामहि

 

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊह्येत

ऊह्येयाताम्

ऊह्येरन्

मध्यमपुरुषः

ऊह्येथाः

ऊह्येयाथाम्

ऊह्येध्वम्

उत्तमपुरुषः

ऊह्येय

ऊह्येवहि

ऊह्येमहि

 

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऊहिषीष्ट

ऊहिषीयास्ताम्

ऊहिषीरन्

मध्यमपुरुषः

ऊहिषीष्ठाः

ऊहिषीयास्थाम्

ऊहिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

ऊहिषीय

ऊहिषीवहि

ऊहिषीमहि

 

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

औहि

औहिषाताम्

औहिषत

मध्यमपुरुषः

औहिष्ठाः

औहिषाथाम्

औहिढ्वम्

उत्तमपुरुषः

औहिषि

औहिष्वहि

औहिष्महि

 

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

औहिष्यत

औहिष्येताम्

औहिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

औहिष्यथाः

औहिष्येथाम्

औहिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

औहिष्ये

औहिष्यावहि

औहिष्यामहि

 

(ऊ) कृदन्ताः

कृदव्ययानि

तुमुन्

ऊहितुम्

णमुल्

ऊहम्

क्त्वा

ऊहित्वा/ऊहित्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

ऊहितृ

ऊहित्री

तव्यत्

ऊहितव्य

ऊहितव्या

यक्

ऊह्यमान

ऊह्यमाना

शानच्

ऊहमान

ऊहमाना

ण्वुल्

ऊहक

ऊहिका

ण्यत्

ऊह्य

ऊह्या

क्त

ऊहित

ऊहिता

क्तवतु

ऊहितवत्

ऊहितवती

अनीयर्

ऊहनीय

ऊहनीया

 

-o-O-o-