धातुः इष्

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति वाक्यांशः “अत्र शूरा महेष्वासाः ”-इति |

महेष्वासाः =

  1. महान् इष्वासः यस्य सः महेष्वासः (बहुव्रीहिः) | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  2. इष्वासः –

    1. इषोः आसः इति इष्वासः

    2. इषुः = बाणः, शरः

      1. इषुः = इष् → उ

      2. उ = सनाशंसभिक्ष उः ३।२।१६८ इति सूत्रेण

        1. सन्नन्तेभ्यो धातुभ्यः आशंसेर् भिक्षेश्च तच्छीलादिषु कर्तृषु उः प्रत्ययो भवति। चिकीर्षुः। जिहीर्षुः। आशंसुः। भिक्षुः।

        2. श्रीमतः “काशिनाथ अभ्यंकर”-महोदयानां संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशे – “.. उ = कृत्-प्रत्ययः added to bases ending in सन् and also to the roots  आशंस्, भिक्ष्, विद्, इष् ..”

  3. आसः = आसनम्, धनुष्यम्

    1. आसः = आस् → घञ्

This suggests two धातु-s inherent in इष्वास – इष् and आस्.

अत्र प्रथमं इष्-धातोः अभ्यासः |

धातुः इष्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

  1. इष् 6 प. (इच्छति, इयेष, ऐषीत्, एषितुम्-एष्टुम्, इष्ट)

    1. To wish, desire, long for

    2. To choose

    3. To endeavour to obtain, strive or seek for

    4. etc.

  2. इष् 4 प. (इष्यति, इयेष, एषिष्यति, एषितुम्)

    1. To move, to cause to move

    2. To let fly, cast, throw

    3. To raise (as one’s voice)

    4. To sprinkle

  3. इष् 9 प. (इष्णाति)

    1. To cause to move quickly, let fly, cast

    2. To fly off, escape

    3. To strike, smite

    4. To impel, urge, incite, promote

  4. इष् 1 उ. (एषति-ते, ऐषीत्-ऐषीष्ट)

    1. To go, move

    In the context of इषुः = बाणः, शरः the meaning इष् 6 प. (इच्छति) is not relevant.

आ) धातुपाठसूच्याम्

  1. इष् | दि० सेट् प० | इष [ईष] गतौ ४. २२ ||

  2. इष् | तु० सेट् प० | इष (इषु) इच्छायाम् ६. ७८ ||

  3. इष् | क्र्या० सेट् प० | इष आभीक्ष्ण्ये ९. ६१

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

1. तत्र धातुकोशे

  1. इष = गतौ [४०१] ४ । सक. । सेट् | प. | इष्यति | इषीका | इष्टका | इषुर्बाणः |

  2. इष = आभीक्ष्ण्ये | ९ । सक. । सेट् | प. |

(१) लटि इष्णाति

(२) लोटि इष्णातु |

(३) लङ्-लकारे – ऐष्णात् |

(४) विधिलिङ्-लकारे – इष्णीयात् |

आर्धधातुके ‘इष्यति’ (४०१) वत् | एषितव्यम्-एष्टव्यम् | इष्टः | इष्णन् | एषितुम्-एष्टुम् | एषित्वा

  1. इष = इच्छायाम् [५०६] ६ । सक. । सेट् | प. | इच्छति |

  2. इषुध = शरधारणे । ११ । इषुध्यति ।

2. धातुरूपावल्याम्

[४०१] इष = गतौ ४ । सक. । सेट् | प. |

(१) लटि – इष्यति |  (२) लोटि – इष्यतु | (३) लङ्-लकारे – ऐष्यत् | (४) विधिलिङ्-लकारे – इष्येत् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) इयेष | ईषतुः | (म.) इयेषिथ | (उ.) इयेष | ईषिव | (६) लुट्-लकारे – एषिता | (७) लृट्-लकारे – एषिष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – इष्यात् | (९) लुङ्-लकारे – ऐषीत् | (१०) लृङ्-लकारे –  ऐषिष्यत् |

कर्मणि – इष्यते | णिचि – एषयति-ते | सनि – एषिषिषति |

कृत्सु – एषितव्यम् | एषणीयम् | एष्यम् | इषितः | इष्यन् | एषितुम् | एषणम् | एषित्वा | प्रेष्य | एषणा | अन्वेषणा | पर्येषणा | परीष्टिः | प्रैषः | प्रैष्यः | अन्वेषयति |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

(ऊ) Words from धातुः इष्

1. इषुः = बाणः, शरः

-o-O-o-

 

धातुः इ

Now I would study the word समवेताः from the  श्लोकः – धर्नक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेताः युयुत्सवः

समवेताः – सम् + अव + इ/ई धातू | तयोः भूतकालवाचकं विशेषणं “समवेत” | अत्र पुंल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा     विभक्तिः बहुवचनम् च |

In Apte’s Practical dictionary the word समवेत is detailed as below –

*

Having detailed it as past participle, there the verb is also detailed as below.

*

One does not find such धातु समवे in धातुपाठ, I propose to proceed by taking it as सम् + अव + इ/ई

अ) धातुपाठसूच्याम् –

इ | अ० अनिट् आ० | इङ् अध्ययने | नित्यमधिपूर्वः २. ४१ ||
इ | अ० अनिट् प० | इक् स्मरणे | अयमप्यधिपूर्वः २. ४२ ||
इ | अ० अनिट् प० | इण् गतौ २. ४० ||

तथा च –

ई | दि० अनिट् आ० | ईङ् गतौ ४. ३८ ||

Meaning of the word समवेताः is of the sense गतौ. Both इण् गतौ and ईङ् गतौ have the गतौ meaning.

Here the study of धातुः इ | अ० अनिट् प० | इण् गतौ २. ४० ||

आ) हैदराबाद-विश्वविद्यालये संशोधितात् क्रियापदनिष्पादकात् (http://sanskrit.uohyd.ernet.in/) अत्रतः –

लट् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

एति

इतः

यन्ति

मध्यमपुरुषः

एषि

इथः

इथ

उत्तमपुरुषः

एमि

इवः

इमः

लिट् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

इयाय

ईयतुः

ईयुः

मध्यमपुरुषः

इययिथ/इयेथ

ईयथुः

ईय

उत्तमपुरुषः

इयाय/इयय

ईयिव

ईयिम

लुट् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

एता

एतारौ

एतारः

मध्यमपुरुषः

एतासि

एतास्थः

एतास्थ

उत्तमपुरुषः

एतास्मि

एतास्वः

एतास्मः

लृट् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

एष्यति

एष्यतः

एष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

एष्यसि

एष्यथः

एष्यथ

उत्तमपुरुषः

एष्यामि

एष्यावः

एष्यामः

लोट् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

इतात्/एतु

इताम्

यन्तु

मध्यमपुरुषः

इतात्/इहि

इतम्

इत

उत्तमपुरुषः

अयानि

अयाव

अयाम

लङ् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऐत

ऐताम्

आयन्

मध्यमपुरुषः

ऐः

ऐतम्

ऐत

उत्तमपुरुषः

आयम्

ऐव

ऐम

विधिलिङ् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ईयात्

ईयास्ताम्

ईयासुः

मध्यमपुरुषः

ईयाः

ईयास्तम्

ईयास्त

उत्तमपुरुषः

ईयासम्

ईयास्व

ईयास्म

आशीर्लिङ् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ईयात्

ईयास्ताम्

ईयासुः

मध्यमपुरुषः

ईयाः

ईयास्तम्

ईयास्त

उत्तमपुरुषः

ईयासम्

ईयास्व

ईयास्म

लुङ् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अगात्

अगाताम्

अगुः

मध्यमपुरुषः

अगाः

अगातम्

अगात

उत्तमपुरुषः

अगाम्

अगाव

अगाम

लृङ् (कर्तरि-प्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऐष्यत्

ऐष्यताम्

ऐष्यन्

मध्यमपुरुषः

ऐष्यः

ऐष्यतम्

ऐष्यत

उत्तमपुरुषः

ऐष्यम्

ऐष्याव

ऐष्याम

कर्मणिप्रयोगे रूपाणि आत्मनेपदीनि

लट् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ईयते

ईयेते

ईयन्ते

मध्यमपुरुषः

ईयसे

ईयेथे

ईयध्वे

उत्तमपुरुषः

ईये

ईयावहे

ईयामहे

लिट् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ईये

ईयाते

ईयिरे

मध्यमपुरुषः

ईयिषे

ईयाथे

ईयिढ्वे

उत्तमपुरुषः

ईये

ईयिवहे

ईयिमहे

लुट् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

आयिता/एता

आयितारौ/एतारौ

आयितारः/एतारः

मध्यमपुरुषः

आयितासे/एतासे

आयितासाथे/एतासाथे

आयिताध्वे/एताध्वे

उत्तमपुरुषः

आयिताहे/एताहे

आयितास्वहे/एतास्वहे

आयितास्महे/एतास्महे

लृट् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

आयिष्यते/एष्यते

आयिष्येते/एष्येते

आयिष्यन्ते/एष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

आयिष्यसे/एष्यसे

आयिष्येथे/एष्येथे

आयिष्यध्वे/एष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

आयिष्ये/एष्ये

आयिष्यावहे/एष्यावहे

आयिष्यामहे/एष्यामहे

लोट् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ईयताम्

ईयेताम्

ईयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

ईयस्व

ईयेथाम्

ईयध्वम्

उत्तमपुरुषः

ईयै

ईयावहै

ईयामहै

लङ् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ऐयत

ऐयेताम्

ऐयन्त

मध्यमपुरुषः

ऐयथाः

ऐयेथाम्

ऐयध्वम्

उत्तमपुरुषः

ऐये

ऐयावहि

ऐयामहि

विधिलिङ् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ईयेत

ईयेयाताम्

ईयेरन्

मध्यमपुरुषः

ईयेथाः

ईयेयाथाम्

ईयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

ईयेय

ईयेवहि

ईयेमहि

आशीर्लिङ् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

आयिषीष्ट/

एषीष्ट

एषीयास्ताम्/

आयिषीयास्ताम्

आयिषीरन्/

एषीरन्

मध्यमपुरुषः

आयिषीष्ठाः/

एषीष्ठाः

एषीयास्थाम्/

आयिषीयास्थाम्

आयिषीध्वम्/

एषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

आयिषीय/

एषीय

आयिषीवहि/

एषीवहि

आयिषीमहि/

एषीमहि

लुङ् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अगायि

अगासाताम्/अगायिषाताम्

अगासत/अगायिषत

मध्यमपुरुषः

अगास्थाः/अगायिष्ठाः

अगासाथाम्/अगायिषाथाम्

अगाध्वम्/अगायिढ्वम्

उत्तमपुरुषः

अगासि/अगायिषि

अगास्वहि/अगायिष्वहि

अगास्महि/अगायिष्महि

लृङ् (कर्मणिप्रयोगे)

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

आयिष्यत/ऐष्यत

आयिष्येताम्/ऐष्येताम्

आयिष्यन्त/ऐष्यन्त

मध्यमपुरुषः

आयिष्यथाः/ऐष्यथाः

आयिष्येथाम्/ऐष्येथाम्

आयिष्यध्वम्/ऐष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

आयिष्ये/ऐष्ये

आयिष्यावहि/ऐष्यावहि

आयिष्यामहि/ऐष्यामहि

कृदव्ययानि

तुमुन्

एतुम्

णमुल्

आयम्

क्त्वा

इत्त्वा/इत्वा

कृदन्तप्रातिपदिकम्

पुंल्लिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

नपुंसकलिङ्गम्

तृच्

एतृ

एत्री

एतृ

तव्यत्

एतव्य

एतव्या

एतव्य

यक्

ईयमान

ईयमाना

ईयमान

शतृ

यत्

यती

यत्

ण्वुल्

आयक

आयिका

आयक

क्त

इत

इता

इत

क्तवतु

इतवत्

इतवती

इतवत्

अनीयर्

अयनीय

अयनीया

अयनीय

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

Since good number of inflections are already compiled above, it would be good to compile here only those inflections, which are not covered.

(1) धातुः सकर्मकः |

*
*

ई) आपटे-महाभागस्य शब्दकोषे –

*
*

Words deriving from इ-धातुः

*
*
*
*

-o-O-o-