धातुः आस्

When I first composed this post in August 2013, I had not known of the book Critical Word Index to the Bhagavadgita by Rao Bahadur Prahlad Diwanji. Now, in August 2016 I have the book. It is a great help to find and compile all words in गीता, which have their derivation from a particular धातुः such as आस् in this instance. Without the book, what I had done in 2013 was that I came across a word from the धातुः आस् starting with reading गीता from the beginning. The first such word is in श्लोक 1’4 in the phrase “अत्र शूरा महेष्वासाः”. I had detailed the grammar of this word. But, now that I have the book, I may as well compile all words. Before that, there should be at least a cursory study of the धातुः आस्

(A)  धातुपाठे – आस् | अ० सेट् आ० | आस उपवेशने २. ११ |

(B) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे – Here आस् is detailed as 2A and also 4P

आस् – I. 2 Ā. (आस्ते, आसांचक्रे, आसिष्ट; आसितुम्, आसित) 1 To sit, lie, rest; Bg.2.45; एतदासनमास्यताम् V.5; आस्यता- मिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः Ms.2.193. -2 To live, dwell; तावद्वर्षाण्यासते देवलोके Mb.; यत्रास्मै रोचते तत्रायमास्ताम् K.196; कुरूनास्ते Sk.; यत्रामृतास आसते Rv.9.15.2; Bk.4.6,8.79. -3 To sit quietly, take no hostile measures, remain idle; आसीनं त्वामुत्थापयति द्वयम् Śi.2.57. -4 To be, exist. -5 To be contained in; जगन्ति यस्यां सविकाशमासत Śi.1.23. -6 To abide, remain, continue or be in any state, be doing anything, last; oft. used with present participles to denote a continuous or uninterrupted action; विदारयन्प्रगर्जंश्चास्ते Pt.1 kept on, continued, tearing up and bellowing; used in this sense also with an adj., subst., indeclinable, past part., an adverb (तूष्णीम् &c.), or with the instr. of a noun; सुखेनास्ते &c. -7 To lead to, result in (with dat.); आस्तां मानसतुष्टये सुकृतिनां नीतिर्नवोढेव वः H.1.185 -8 To cease, have an end. -9 To solemnize, celebrate. -10 To let go, lay or put aside; आस्तां तावत् let it aside, let it go, to say nothing of, not to mention; K.18. -11 To be indifferent; ननु आस्ते इत्युपवेशने भवति । नावश्यमुपवेशने एव, औदासीन्ये$पि दृश्यते । ŚB. on MS.3.6.24. -Caus.To cause to sit, seat, fix; आसयत्सलिले पृथ्वीम् Sk. Desid. आसिसिषते To wish to sit &c. -II.4. P. [आस्यति, आसितुम्] 1 To enclose; border. -2 To admit (as water) into.

Words derived from a धातु will be of four types – तिङन्ताः, कृदन्ताः, सामासिकशब्देषु प्रातिपदिकानि, सुबन्ताः which are mostly तद्धिताः of कृदन्ताः.

तिङन्ताः – आस्ते 3’6, 5’13 पर्युपासते 4’25, 9’22, 12’1, 12’3, 12’20

कृदन्ताः –  ल्यप् – संन्यस्य* 3’30, 5’13, 12’6, 18’57 घञ् – अभ्यासात् 12’12, 18’36 अभ्यासे 12’10 अभ्यासेन 6’35 व्यासः 10’13, 10’37 (Although व्यासः has become known as a proper noun, grammatically, it is a घञ्) संन्यासम्* 5’1, 6’2, 18’2 संन्यासस्य* 18’1 संन्यासः* 5’2, 5’6, 18’7 संन्यासेन* 18’49 समासतः (सम्+आस → तः) 13’18 समासेन 13’3, 13’6, 18’50 ल्युट्आसनम् 6’11 आसने 6’12 शानच् – आसीनम् 9’9 उदासीनः 12’16 सामासिकशब्देषु प्रातिपदिकानिअसन – स्वाध्यायाभ्यसनम् 17’15 आस – महेष्वासाः 1’4 अभ्यासयोगयुक्तेन 8’8 अभ्यासयोगेन 12’9 पूर्वाभ्यासेन 6’44 व्यासप्रसादात् 18’75 संन्यासयोगयुक्तात्मा 9’28 कर्मसंन्यासात्* 5’2 नित्यसंन्यासी* 5’3 सर्वसंकल्पसंन्यासी 6’4 आसन – आचार्योपासनम् 13’7 कमलासनस्थम् 11’35 विहारशय्यासनभोजनेषु 11’42 आसीन – सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु 6’9

सुबन्ताः which are mostly तद्धिताः of कृदन्ताः – उदासीनवत् 9’9, 14’23 संन्यासिनाम्* 18’12 संन्यासी* 6’1 सामासिकस्य 10’33

*विचारणीयाः – The word संन्यास can be obtained either from सम्+नि+आस् or from सम्+नि+आ+अस्. The word संन्यसन as in संन्यसनात् 3’4 or word संन्यस्त as in असंन्यस्तसंकल्पः 6’2 seem to be obtainable from सम्+नि+अस्. It becomes challenging to conclude derivation of these words, whether from आस् or अस्. In Apte’s dictionary न्यस् (actually नि+अस्) is detailed, not न्यास्. But in the Critical Word Index, the word संन्यस्य is mentioned as being from सम्+न्यास्, grammatically a ल्यबन्तम्

न्यस् 4 P. 1 To set or put down, place, throw down; शिखरिषु पदं न्यस्य Me.13; दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम् Ms.6.46. -2 To lay or throw aside, abandon, give up, resign, relinquish; स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मीम् R.2.7; न्यस्तशस्त्रस्य Ve.3.18; so प्राणान् न्यस्यति &c. -3 To put in, place within, place or put down upon anything (with loc.); शिरस्याज्ञा न्यस्ता Amaru.82; चित्रन्यस्त ‘committed to picture’, V.1.4; स्तनन्यस्तोशीरं Ś.3.8 ‘applied’; अयोग्ये न मद्विधो न्यस्यति भारतग्ऱ्यम् Bk.1.22; Me.61. -4 To entrust, consign, commit to the care of, deliver; अहमपि तव सूनौ न्यस्तराज्यः V.5.17; भ्रातरि न्यस्य माम् Bk. 5.82. -5 To give to, confer or bestow upon; रामे श्रीर्न्यस्यतामिति R.12.2. -6 To state, bring forward, adduce, propound (as an argument); अर्थान्तरं न्यस्यति Malli. on Śi.1.17.-7 To settle, fix, appoint. -8 To support.

Of course, there would be many, many तिङन्ताः, कृदन्ताः, सुबन्त-तद्धिताः obtainable from धातुः आस्. There are many good references available to compile these, such as (1) बृहद्धातुरूपावलिः (2) धातुमञ्जरी at http://murthygss.tripod.com/dhaatumanjarI.htm (3) रूपचन्द्रिका by ब्रह्मानन्द त्रिपाठी published by चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, वाराणसी (4) धातुः आस् is #1021 in धातुरूपनन्दिनी by जनार्दन हेगडे, published by संस्कृतभारती, नवदेहली. (5) There are some online resources also. One great initiative in India has been development of tools for formation of words of different types as at http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html But, somehow the tools could not work for धातुः आस्.

As mentioned above, I had started this study of धातुः आस् with the following study of the word महेष्वासाः.

महेष्वासाः =

  1. महान् इष्वासः यस्य सः महेष्वासः (बहुव्रीहिः) | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |
  2. इष्वासः –
    1. इषोः आसः इति इष्वासः
    2. इषुः = बाणः, शरः
  3. आसः = आसनम्, धनुष्यम् (आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे)
    1. Meanings
      1. आसः / आसम् = A seat
      2. A bow स सासिः सासुसूः सास (किरातार्जुनीये 14-5)
      3. Ashes
    2. आसः = आस् → घञ्
    3. घञ् = श्रीमतः “काशिनाथ अभ्यंकर”-महोदयानां संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशे – घञ् = अ-इति कृत्-प्रत्ययः |
      1. पदरुजविशस्पृशो घञ् ३।३।१६ = पदादिभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति। पद्यते ऽसौ पादः। रुजत्यसौ रोगः। विशत्यसौ वेशः। स्पृशति इति स्पर्शः उपतापः। पदेर्ण्वृल्तृचोरपवादो घञ् विधीयते |
      2. भावे ३।३।१८ = भावे वाच्ये धातोः घञ् प्रत्ययो भवति। पाकः। त्यागः। रागः।

This suggests two धातु-s inherent in इष्वास – इष् and आस्.

I have compiled as below तिङन्ताः and कृदन्ताः from references (1) to (4).

तिङन्ताः – (1) लटि – प्र. पु. आस्ते आसाते आसते म. पु. आस्से आसाथे आध्वे उ. पु. आसे आस्वहे आस्महे (2) लोटि – प्र. पु. आस्ताम् आसाताम् आसताम् म. पु. आस्स्व आसाथाम् आध्वम् उ. पु. आसै आसावहै आसामहै (3) लङि – प्र. पु. आस्त आसाताम् आसत म. पु. आस्थाः आसाथाम् आध्वम् उ. पु. आसि आस्वहि आस्महि (4) विधिलिङि – प्र. पु. आसीत आसीयाताम् आसीरन् म. पु. आसीथाः आसीयाथाम् आसीध्वम् उ. पु. आसीय आसीवहि आसीमहि (5) लिटि – प्र. पु. (आसाञ्चक्रे-आसाञ्चक्राते-आसाञ्चक्रिरे) / (आसाम्बभूव-आसाम्बभूवतुः-आसाम्बभूवुः)/ (आसामास-आसामासतुः-आसामासुः) (6) लुटि – प्र. पु. आसिता आसितारौ आसितारः म. पु. आसितासे आसितासाथे आसिताध्वे उ. पु. आसिताहे आसितास्वहे आसितास्महे (7) लृटि – प्र. पु. आसिष्यते आसिष्येते आसिष्यन्ते म. पु. आसिष्यसे आसिष्येथे आसिष्यध्वे उ. पु. आसिष्ये आसिष्यावहे आसिष्यामहे (8) आशीर्लिङि – प्र. पु. आसिषीष्ट आसिषीयास्ताम् आसिषीरन् म. पु. आसिषीष्ठाः आसिषीयास्थाम् आसिषीध्वम् उ. पु. आसिषीय आसिषीवहि आसिषीमहि (9) लुङि – प्र. पु. आसिष्ट आसिषाताम् आसिषत म. पु. आसिष्ठाः आसिषाथाम् आसिध्वम्/आसिढ्वम् उ. पु. आसिषि आसिष्वहि आसिष्महि (10) लृङि – प्र. पु. आसिष्यत आसिष्येताम् आसिष्यत म. पु. आसिष्यथाः आसिष्येथाम् आसिष्यध्वम् उ. पु. आसिष्ये आसिष्यावहि आसिष्यामहि कर्मणि लटि – आस्यते णिचि लटि – आसयति-ते सनि लटि – आसिसिषते

कृदन्ताःक्त आसित क्तवतु आसितवत् तृच् आसितृ/आसित्री  ण्यत् आस्य तव्यत् आसितव्य अनीयर् आसनीय आसीन आसनम् तुमुन् आसितुम् क्त्वा आसित्वा/आसित्त्वा ल्यप् उपास्य ण्वुल् आसक/आसिका यक् आस्यमान/आस्यमाना शानच् आसान/आसाना

-o-O-o-