धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः – Section 4 चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

Idea in naming this study as धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः is that etymology of most words can be identified with some धातु or the other. If one understands the धातु, from which a word is derived, import or meaning of the word itself will be understood as much better. That is how this study is धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः.

In his Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी enlisted 3865 primary words. Since there are many compound words in this list of Primary words, this study is to identify धातु-s from which every word, stand-alone or component of a compound word, is derived. So this study will probe words in much larger number than 3865.

Among the 3865 primary words there are of course words like अथ, अतः, अद्य, for which I cannot identify any धातु. I have categorized them as अधातुशब्दाः. Maybe, some of the अधातुशब्दाः may have some धातु identifiable. Readers are requested to guide.

Out of 3865 words, I have studied, as of 13 September 2016, 404 words, with 75 अधातुशब्दाः therein. For the balance 329 words, I identified 148 धातु-s. Continuing this study further, number of धातु-s would be many, I would hence put up this study in sections as (1) अधातुशब्दाः (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च (3) क्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च.

This study is based on primarily three references (a) Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी (b) as available at http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/dhatupatha_index_svara.html?lang=hi (c) Apte’s online Sanskrit-English dictionary as available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/

Here then Section (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

चर् । भ्वा० १ सेट् प० । चरँ गत्य॑र्थाः । चर॑ति॒र्भक्ष॑ण॒र्थोऽपिँ॑ (चरँ भक्ष॑णे च) (चर॑ति॒र्भक्ष॒णेऽपि॑) – अचरम् 13’15

चल् । भ्वा० १ सेट् प० । चलँ कम्प॑ने –

चल् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । चलँ भृतौ॑ –

चल् । तु० ६ सेट् प० । चलँ वि॒लस॑ने –

  • अचलप्रतिष्ठम् 2’70 अचलम् 6’13, 12’3 अचलः 2’24 अचला 2’53 अचलाम् 7’21 अचलेन 8’10

चि । स्वा० अनिट् उ० । चि॒ञ् चय॑ने ५ अर्थसञ्चयान् 16’12

चित् । भ्वा० १ सेट् प० । चितीँ स॒ञ्ज्ञाने॑ –

चित् । चु० १० सेट् आ० । चितँ॒ स॒ञ्चेत॑ने –

  • अचेतसः 3’32, 15’11, 17’6 अध्यात्मचेतसा 3’30 अनन्यचेताः 8’14 अनेकचित्तविभ्रान्ताः 16’16 अपहृतचेतसाम् 2’44

चिन्त् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । चितिँ स्मृत्या॑म् – अचिन्त्यरूपम् 8’9 अचिन्त्यम् 12’3 अचिन्त्यः 2’25 अनुचिन्तयन् 8’8

च्यु । चु० १० सेट् उ० (१.३.७४) । च्यु हस॑ने॒ । सह॑ने॒ चेत्येके॑ –

च्युत् । भ्वा० १ सेट् प० । च्युतिँर् आ॒सेच॑ने – अच्युत 1’21, 11’42, 18’73

छिद् । रु० ७ अनिट् उ० । छि॒दिँ॑र् द्वैधी॒कर॑णे – अच्छेद्यः 2’24

जन् । जु० ३ सेट् प० । जनँ जन॑ने

जन् । दि० ४ सेट् आ० । जनीँ॒ प्रादुर्भा॒वे – अभिजायते 2’62, 6’41, 13’23

  • अजम् 2’21, 7’25, 10:3, 12 अजः 3’20, 4’6 अज्ञानजम् 10’11, 14’8 अनेकजन्मसंसिद्धः 6’45 अभिजनवान् 16’15 अभिजातस्य 16’3, 16’4 अभिजातः 16’5

जि । भ्वा० १ अनिट् प० । जिँ॒ ज॒ये । जि॒ऽ [अभिभ॒वे] – अनन्तविजयम् 1’16 अपराजितः 1’17

जुष् । तु० ६ सेट् आ० । जुषीँ॒ प्रीतिसेव॒नयोः॑ – अनार्यजुष्टम् 2’2

जुष् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । जुषँ परि॒तर्क॑ने । परि॒तर्प॑ण॒ इत्य॒न्ये

ज्ञा । क्र्या० ९ अनिट् प० । ज्ञा॒ अव॒बोध॑ने – अभिजानन्ति 9’24 अभिजानाति 4’14, 7’13, 7’25, 18’55 अवजानन्ति 9’11 अवज्ञातम् 17’22

ज्ञा । चु० १० सेट् उ० (१.३.७४) । ज्ञा नियो॒गे

ज्ञा । १ मारणतोषणनिशाम॒नेषु॑ ज्ञा [मित्] । मारणतोषणनिशा॒नेष्विति॑ पाठान्त॒रम्

  • अजानता 11’41 अजानन्तः 7’24, 9’11, 13’25 अज्ञानविमोहिताः 16’15 अज्ञः 4’40 अज्ञानजम् 10’11, 14’8 अज्ञानसम्भूतम् 4’42 अज्ञानसंमोहः 18’72 अज्ञानम् 5’16, 13’11, 14’16, 14’17, 16’4 अज्ञानाम् 3’26 अज्ञानेन 5’15 अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् 13’11 अध्यात्मसंज्ञितम् 11’1 अपहृतज्ञानाः 7’15

ज्युत् । भ्वा० १ सेट् प० । ज्युतिँर् भास॑ने – अन्तर्ज्योतिः 5’24

ज्वल् । भ्वा० १ सेट् प० । ज्वलँ दीप्तौ॑ । ज्वलँ(म्) दीप्तौ॑ – अभिविज्वलन्ति 11’28