धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः – Section 8 शलादिधातवः धातुशब्दाश्च

Idea in naming this study as धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः is that etymology of most words can be identified with some धातु or the other. If one understands the धातु, from which a word is derived, import or meaning of the word itself will be understood as much better. That is how this study is धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः.

In his Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी enlisted 3865 primary words. Since there are many compound words in this list of Primary words, this study is to identify धातु-s from which every word, stand-alone or component of a compound word, is derived. So this study will probe words in much larger number than 3865.

Among the 3865 primary words there are of course words like अथ, अतः, अद्य, for which I cannot identify any धातु. I have categorized them as अधातुशब्दाः. Maybe, some of the अधातुशब्दाः may have some धातु identifiable. Readers are requested to guide.

Out of 3865 words, I have studied, as of 13 September 2016, 404 words, with 75 अधातुशब्दाः therein. For the balance 329 words, I identified 148 धातु-s. Continuing this study further, number of धातु-s would be many, I would hence put up this study in sections as (1) अधातुशब्दाः (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च (3) क्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च.

This study is based on primarily three references (a) Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी (b) as available at http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/dhatupatha_index_svara.html?lang=hi (c) Apte’s online Sanskrit-English dictionary as available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/

Here then Section (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च

(1) शिष् । भ्वा० सेट् प० । शिषँऽ [हिं॒सार्थः॑] १

(2) शिष् । रु० अनिट् प० । शि॒षॢँ वि॒शेष॑णे ७ – अवशिष्यते 7’2

(3) शिष् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । शिषँ असर्वोपयो॒गे

शुच् । भ्वा० १ सेट् प० । शुचँ शोके॑ – अनुशोचन्ति 2’11 अनुशोचितुम् 2’25 अन्वशोचः 2’11

शुच् । दि० ४ सेट् उ० । ईँशुचिँ॑र् पूतीभा॒वे

शॄ । क्र्या० ९ सेट् प० 9 P. (शृणाति, शीर्ण) । शॄ हिं॒साया॑म् – अन्तःशरीरस्थम् 17’6 [शरीरम् = शॄ-ईरन् Uṇ.4.31]

श्रि । भ्वा० १ सेट् उ० (श्रयति-ते) । श्रिञ् से॒वाया॑म् 1 To go to, approach, resort to, have recourse to, approach for protection अत्युच्छ्रितम् 6’11 अनाश्रितः 6’1 अर्थव्यपाश्रयः 3’18

श्री । क्र्या० ९ अनिट् उ० (श्रीणाति, श्रीणीते) । श्री॒ञ् पा॒के 1 To cook, dress, boil, prepare. -2 To diffuse light

(1) श्रु । भ्वा० १ अनिट् प० (श्रवति) To go, move । श्रु॒ श्रव॑णे

(2) श्रु (शब्दकोशे) 5 P. (शृणोति) 1 To hear, listen to, give ear to 2 To learn, study 3 To be attentive, to obey – अनुशुश्रुम 1’44

सञ्ज् । भ्वा० १ अनिट् प० । ष॒ञ्जँ सङ्गे॑ – अनुषज्जते 6’4, 18’10

सद् । भ्वा० १ अनिट् प० । ष॒दॢँ विशरणगत्यवसाद॒नेषु॑

सद् । तु० ६ अनिट् प० । ष॒दॢँ विशरणगत्यवसाद॒नेषु॑

  • अवसादयेत् 6’5

(1) सिध् । भ्वा० १ सेट् प० । षिधँ गत्या॑म्

(2) सिध् । भ्वा० १ सेट् प० । षिधूँ शा॒स्त्रे माङ्ग॑ल्ये च

(3) सिध् । दि० अनिट् प० । षि॒धुँ संरा॑द्धौ ४

  • अनेकजन्मसंसिद्धः 6’45

(1) सु । भ्वा० १ अनिट् प० (सुवति-ते) । षु॒ प्रसवसैश्व॒र्ययोः॑ To go, move

(2) सु । अ० २ अनिट् प० (सवति, सौति) । षु॒ प्रसवैश्व॒र्ययोः॑ To possess power or supremacy

(3) सु । स्वा० ५ अनिट् उ० (सुनोति, सुनुते; सुत; the स् of सु is changed to ष् after any preposition ending in इ or उ) । षु॒ञ् अभिष॒वे 1 To press out or extract juice. -2 To distil. -3 To pour out, sprinkle, make a libation. -4 To perform a sacrifice especially the Soma (sacrifice). -5 To bathe. -6 To churn.

(1) सू । अ० २ सेट् आ० 2, 4 Ā. (सूते, सूत) । षूङ् प्राणिगर्भविमोच॒ने To bring forth, produce, beget, yield

(2) सू । दि० ४ सेट् आ० 2, 4 Ā. (सूयते, सूत) । (ओँ)षूङ् प्राणिप्रस॒वे To bring forth, produce, beget, yield

(3) सू । तु० ६ सेट् प० (सुवति) । षू प्रेरणे 1 To excite, incite, impel. -2 To remit (as debt)

सूद् । भ्वा० १ सेट् आ० (सूदते) । षूदँ॒ क्षर॑णे 1 To strike, hurt, wound, kill, destroy अरिसूदन 2’4

(1) स्तम्भ् । भ्वा० १ सेट् आ० । ष्टभिँ॒ऽ [प्रतिब॒न्धे]

(2) स्तम्भ् । क्र्या० ९ अनिट् प० । स्त॒म्भुँऽ [रोध॑न॒ इत्येके॑ । स्त॒म्भ इति॒ माध॑वः]

  • अवष्टभ्य 9’8, 16’9

स्था । भ्वा० १ अनिट् प० । ष्ठा॒ गतिनिवृ॒त्तौ – अचलप्रतिष्ठम् 2’70 अधिष्ठानम् 3’40, 18’14 अधिष्ठाय 4’6, 15’9 अन्तःशरीरस्थम् 17’6 अन्तःस्थानि 5’22 अप्रतिष्ठम् 16’8 अप्रतिष्ठः 6’38 अभ्युत्थानम् 4’7 अनुतिष्ठन्ति 3’31, 3’32 अवतिष्ठति 14’23 अवतिष्ठते 6’18 अवस्थातुम् 1’30 अवस्थितम् 15’11 अवस्थितः 9’4, 13’32 अवस्थितान् 1’22, 1’27 अवस्थिताः 1’11, 1’33, 2’6, 11’32

स्निह् । दि० ४ अनिट् वेट् (७.२.४५ । रधा॑दि०) प० । ष्णिहँ प्रीतौ॑ – अनभिस्नेहः 2’57

(1) स्मृ । भ्वा० १ अनिट् प० । स्मृ॒ चि॒न्ताया॑म्

(2) स्मृ । भ्वा० १ सेट् प० । स्मृ(म्) आ॒ध्याने॑ – अनुस्मर 8’7 अनुस्मरेत् 8’9

(3) स्मृ । स्वा० अनिट् प० । स्मृ॒ [प्रीतिपाल॒नयोः । प्रीतिचल॒नयो॒रित्य॒न्ये] इत्येके॑ ५

  • अनुस्मरन् 8’13

स्वञ्ज् । भ्वा० १ अनिट् आ० । ष्व॒ञ्जँ॒ परिष्व॒ङ्गे – अनभिष्वङ्गः 13’9

स्वप् । अ० २ अनिट् प० । ञिष्व॒पँ श॒ये – अतिस्वप्नशीलस्य 6’16

हन् 2 आ हिंसागत्योः – अभ्यहन्यन्त 1’13

हृ – अपरिहार्ये 2’27 अपहृतचेतसाम् 2’44 अपहृतज्ञानाः 7’15

 

धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः – Section 7 यणादिधातवः धातुशब्दाश्च

Idea in naming this study as धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः is that etymology of most words can be identified with some धातु or the other. If one understands the धातु, from which a word is derived, import or meaning of the word itself will be understood as much better. That is how this study is धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः.

In his Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी enlisted 3865 primary words. Since there are many compound words in this list of Primary words, this study is to identify धातु-s from which every word, stand-alone or component of a compound word, is derived. So this study will probe words in much larger number than 3865.

Among the 3865 primary words there are of course words like अथ, अतः, अद्य, for which I cannot identify any धातु. I have categorized them as अधातुशब्दाः. Maybe, some of the अधातुशब्दाः may have some धातु identifiable. Readers are requested to guide.

Out of 3865 words, I have studied, as of 13 September 2016, 404 words, with 75 अधातुशब्दाः therein. For the balance 329 words, I identified 148 धातु-s. Continuing this study further, number of धातु-s would be many, I would hence put up this study in sections as (1) अधातुशब्दाः (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च (3) क्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च.

This study is based on primarily three references (a) Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी (b) as available at http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/dhatupatha_index_svara.html?lang=hi (c) Apte’s online Sanskrit-English dictionary as available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/

Here then Section (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च

यज् । भ्वा० १ अनिट् उ० । य॒जँ॑ देवपूजासङ्गतिकरणदा॒नेषु॑ – अधियज्ञः 8’2, 8’4 अयज्ञस्य 4’31

यत् । भ्वा० १ सेट् आ० । यतीँ॒ प्रय॒त्ने  –

यम् । भ्वा० १ अनिट् प० । य॒मँ उपर॒मे – अयतिः 6’37 [यतिः = यम्-क्तिन्]

युज् । दि० ४ अनिट् आ० । यु॒जँ॒ समा॒धौ

युज् । रु० ७ अनिट् उ० । यु॒जिँ॑र् योगे॑

युज् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । युजँऽ [सं॒यम॑ने]

  • अनन्ययोगेन 13’10 अभ्यासयोगयुक्तेन 8’8 अभ्यासयोगेन 12’9 अयुक्तस्य 2’66+ अयुक्तः 5’12, 18’28 अयोगतः 5’6

रक्ष् । भ्वा० १ सेट् प० । रक्षँ पाल॑ने – अभिरक्षन्तु 1’11

रञ्ज् । भ्वा० अनिट् उ० । र॒ञ्जँ॑ रा॒गे १

रञ्ज् । दि० अनिट् उ० । र॒ञ्जँ॑ रा॒गे ४

अनुरज्यते 11’36 अरागद्वेषतः 18’23

रभ् । भ्वा० १ अनिट् आ० । र॒भँ॒ राभ॑स्ये – अनारम्भात् 3’4

रम् । भ्वा० १ अनिट् आ० । र॒मुँ॒ क्री॒डाया॑म् । र॒मँ॒ इति॒ माध॑वः – अन्तरारामः 5’24 अभिरतः 18’45 अरतिः 13’10

रिच् । रु० अनिट् उ० । रि॒चिँ॑र् वि॒रेच॑ने ७  – अतिरिच्यते 2’34

रिच् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । रिचँ वियोजनसम्पर्च॒नयोः॑  

रूप् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । रूपँ रूपक्रि॒याया॑म् – अचिन्त्यरूपम् 8’9 अनन्तरूप 11’38 अनन्तरूपम् 11’16

लस् । भ्वा० १ सेट् प० । लसँ [शब्दे॑] श्लेषणक्रीड॒नयोः (च)अलसः [न लसति व्याप्रियते, लस्-अच्] 18’28

लुप् । दि० ४ सेट् प० । लुपँ वि॒मोह॑ने (लुप्यति)

लुप् । तु० ६ अनिट् उ० । लु॒पॢँ॑ छेद॑ने (लुम्पति-ते, लुप्त)

  • अलोलुप्त्वम् 16’2 [लुप् freq. लोलुप्यते or लोलोप्ति]

लोक् । भ्वा० १ सेट् आ० । लोकृँ॒ दर्श॑ने  – अनवलोकयन् 6’13

वच् । अ० २ अनिट् प० । व॒चँ परि॒भाष॑णे – अनेकवक्त्रनयनम् 11’10 [वक्त्रम् = वक्ति अनेन वच्-करणे ष्ट्रन् Uṇ.4.177] अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् 11’16

वद् – अनहंवादी 18’26

वध् (धातुपाठे न ?) शब्दकोशे → 1 P. (वधति) To slay, kill – अवध्यः 2’30

वश् । अ० २ सेट् प० (वष्टि, उशित)। वशँ कान्तौ॑ 1 To wish, desire, long for – अवशम् 9’8 अवशः 3’5, 6’44, 8’19, 18’60

(1) विज् । जु० ३ अनिट् उ० । वि॒जिँ॑र् पृथग्भा॒वे (2) विज् । तु० ६ सेट् आ० । ओँविजीँ॒ भयचल॒नयोः॑ (3) विज् । रु० ७ सेट् प० । ओँविजीँ भयचल॒नयोः॑

  • अनुद्विग्नमनाः 2’56 अनुद्वेगकरम् 17’15 अम्बुवेगाः 11’28

(1) विद् अ० सेट् प० । विदँ ज्ञाने॑ २ (2) विद् । दि० अनिट् आ० । वि॒दँ॒ सत्ता॑याम् ४ (3) विद् । तु० सेट् उ० । विदॢँ॑ ला॒भे ६  (4) विद् । रु० अनिट् आ० । वि॒दँ॒ वि॒चार॑णे ७

  • अकृत्स्नविदः 3’29 अध्यात्मविद्या 10’32

(1) वृ । भ्वा १ उ (वरति-ते) । शब्दकोशे एव न तु धातुपाठे

(2) वृ । स्वा० ५ सेट् उ० (वृणोति-वृणुते) । वृञ् वर॑णे – अवरम् 2’49

(3) वृ । क्र्या० ९ सेट् आ० (वृणाति-वृणीते) । वृङ् सम्भ॑क्तौ

(4) वृ । चु० १० (णिचि) सेट् उ० (वारयति-ते)। वृञ् आ॒वर॑णे

  • अनावृत्तिम् 8’23, 8’26 अनेकवर्णम् 11’24 अपावृतम् 2’32 अपुनरावृत्तिम् 5’17 अभिप्रवृत्तः 4’20 अप्रवृत्तिः 14’13

(1) वृत् । भ्वा० १ सेट् आ० । वृतुँ॒ वर्त॑ने – अतिवर्तते 6’44, 14’21 अनुवर्तते 3’21 अनुवर्तन्ते 3’23, 4’11

(2) वृत् । दि० ४ सेट् आ० । वृतुँ॒ वर॑णे (वर्त॑ने) – अनावृत्तिम् 8’23, 8’26 अनेकवर्णम् 11’24 अपावृतम् 2’32 अपुनरावृत्तिम् 5’17

(3) वृत् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । वृतुँऽ [भा॒षार्थः॑] – अनुवर्तयति 3’16

धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः – Section 6 प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

Idea in naming this study as धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः is that etymology of most words can be identified with some धातु or the other. If one understands the धातु, from which a word is derived, import or meaning of the word itself will be understood as much better. That is how this study is धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः.

In his Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी enlisted 3865 primary words. Since there are many compound words in this list of Primary words, this study is to identify धातु-s from which every word, stand-alone or component of a compound word, is derived. So this study will probe words in much larger number than 3865.

Among the 3865 primary words there are of course words like अथ, अतः, अद्य, for which I cannot identify any धातु. I have categorized them as अधातुशब्दाः. Maybe, some of the अधातुशब्दाः may have some धातु identifiable. Readers are requested to guide.

Out of 3865 words, I have studied, as of 13 September 2016, 404 words, with 75 अधातुशब्दाः therein. For the balance 329 words, I identified 148 धातु-s. Continuing this study further, number of धातु-s would be many, I would hence put up this study in sections as (1) अधातुशब्दाः (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च (3) क्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च.

This study is based on primarily three references (a) Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी (b) as available at http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/dhatupatha_index_svara.html?lang=hi (c) Apte’s online Sanskrit-English dictionary as available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/

Here then Section (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

पद् । दि० ४ अनिट् आ० । प॒दँ॒ गतौ॑ – अनुप्रपन्नाः 9’21

पल् । भ्वा० १ सेट् प० । पलँ गतौ॑ – अपलायनम् 18’43

पा । भ्वा० १ अनिट् प० । पा॒ पाने॑ पा । अ० २ अनिट् प० । पा॒ रक्ष॑णे – अपात्रेभ्यः 17’22 [पात्रम् = पाति रक्षत्याधेयं, पिबत्यनेन वा पा-ष्ट्रन्] अवनिपालसङ्घैः 11’26

पिश् । तु० ६ सेट् प० । पिशँ अवय॒वे । अ॒यं दीपनायामपि – अपैशुनम् 16’2

प्री 4 आ प्री॒ङ् प्रीतौ॑ (प्रीण॑ने) – अप्रियम् 5’20 अफलप्रेप्सुना 18’23

फल् । भ्वा० 1 सेट् प० । फलँ निष्प॑त्तौ । ञिफलाँ वि॒शर॑णे – अफलप्रेप्सुना 18’23 अफलाकाङ्क्षिभिः 17’11, 17’17

बन्ध् । क्र्या० ९ अनिट् प० । ब॒न्धँ बन्ध॑ने – अनुबन्धम् 18’25 अनुबन्धे 18’39

बाध् । भ्वा० १ सेट् आ० । बाधृँ॒ लोड॑ने (वि॒लोड॑ने) [लोडनम् Disturbing, agitating, shaking about.] अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् 11’16 [बाहुः = बाध् कु धस्य हः]

बुध् । भ्वा० १ सेट् उ० । बुधँ अव॒गम॑ने । बुधिँ॑र् बोध॑ने ।

बुध् । दि० ४ अनिट् आ० । बु॒धँ॒ अव॒गम॑ने

  • अकृतबुद्धित्वात् 18’16 अबुद्धयः 7’24 अल्पबुद्धयः 16;9

ब्रू 2 उ ब्रूञ् व्य॑क्तायां वा॒चि – अब्रवीत् 1’2, 1’28, 4’1

भज् । भ्वा० १ अनिट् उ० । भ॒जँ॑ से॒वाया॑म् – अन्यदेवताभक्ताः 9’23 अभक्ताय 18’67

भाज् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । भाजँ पृथक्क॒र्मणि॑ – अनन्यभाक् 9’30

भाष् 1 आ व्यक्तायां वाचि – अभाषत 11’14

भी 3 प ञिभी॒ भ॒ये – अभयम् 10’4, 16’1

भू । भ्वा० १ सेट् प० । भू सत्ता॑याम् – अक्षरसमुद्भवम् 3’15 अज्ञानसम्भूतम् 4’42 अत्यद्भुतम् 18’77 अद्भुतम् 11’20, 18’74, 18’76 अधर्माभिभवात् 1’41 अधिभूतम् 8’1, 8’4 अनेकाद्भुतदर्शनम् 11’10 अपरस्परसम्भूतम् 16’8 अन्नसंभवः 3’14 अप्रतिमप्रभावः 11’43 अभवत् 1’13 अभविता 2’20 अभावयतः 2’66 अभावः 2’16, 10’4 अभिभवति 1’40 अभिभूय 14’10 अमृतोद्भवम् 10’27

भृ । भ्वा० १ अनिट् उ० । भृ॒ञ् भर॑णे

भृ । जु० ३ अनिट् उ० । डुभृ॒ञ् धारणपोष॒णयोः॑

  • अनेकदिव्याभरणम् 11’10

भ्रम् । भ्वा० १ सेट् प० । भ्रमुँ चल॑ने

भ्रम् । दि० ४ सेट् प० । भ्रमुँ अन॑वस्थाने

  • अनेकचित्तविभ्रान्ताः 16’16

मन् । दि० अनिट् आ० । म॒नँ॒ ज्ञाने॑ ४

मन् । त० सेट् आ० । मनुँ॒ अव॒बोध॑ने ८ [दृश्यताम् मान् । चु० सेट् आ० । मनँ॒ [स्त॒म्भे] इत्येके॑ १०]

मन् । चु० सेट् आ० । मानँ॒ स्त॒म्भे १०

  • अनन्यमनसः 9’13 अनुद्विग्नमनाः 2’56 अनुमन्ता 13’22

मल् 1 आ धारणे – अमलान् 14’14

मा । अ० अनिट् प० । मा॒ माने॑ २

मा । जु० अनिट् आ० । मा॒ङ् माने॒ शब्दे॑ च ३

मा । दि० अनिट् आ० । मा॒ङ् माने॑ ४

  • अपरिमेयाम् 16’11 अप्रतिमप्रभावः 11’43 अप्रमेयस्य 2’18 अप्रमेयम् 11’17, 11’42 अमृतोपमम् 18’37, 18’38

मान् । भ्वा० १ सेट् आ० । मानँ॒ पू॒जाया॑म् – अभिमानः 16’4 अमानित्वम् 13’7

मान् । चु० १० सेट् आ० । मनँ॒ [स्त॒म्भे] इत्येके॑

मि स्वा० ५  अनिट् उ० । डु॒मि॒ञ् प्र॒क्षेप॑ने – अपरिमेयाम् 16’11 अमितविक्रमः 11’40 अमृतोपमम् 18’37, 18’38

मी । दि० ४ अनिट् आ० । (ओँ)मी॒ङ् हिं॒साया॑म्

मी । क्र्या० ९ अनिट् उ० । मी॒ञ् हिं॒साया॑म् (बन्ध॑ने) (माने॑)

मी । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । मी गतौ॑

  • अनामयम् 2’51, 14’6 [आमयः = आ-मी करणे अच्; Tv.; said to be fr. अम् also the word may also be derived as आमेन अय्यते इति आमयः]  

मुह् । दि० ४ अनिट् वेट् (७.२.४५ । रधा॑दि०) प० । मुहँ वैचि॑त्त्ये – अज्ञानविमोहिताः 16’15 अज्ञानसंमोहः 18’72 अमूढाः 15’5

मृ । तु० ६ अनिट् आ० । मृ॒ङ् प्राणत्या॒गे – अमृतत्त्वाय 2’15 अमृतस्य 14’27 अमृतम् 9’19, 10’18, 13’12, 14’20 अमृतोद्भवम् 10’27 अमृतोपमम् 18’37, 18’38

मेध् । भ्वा० १ सेट् उ० । मेधृँ॑ [मेधाहिंस॒नयोः॑] इत्य॒न्ये । मेधृँ॑ सङ्ग॒मे च॑ – अमेध्यम् 17’10 अल्पमेधसाम् 7’23

धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः – Section 5 त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

Idea in naming this study as धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः is that etymology of most words can be identified with some धातु or the other. If one understands the धातु, from which a word is derived, import or meaning of the word itself will be understood as much better. That is how this study is धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः.

In his Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी enlisted 3865 primary words. Since there are many compound words in this list of Primary words, this study is to identify धातु-s from which every word, stand-alone or component of a compound word, is derived. So this study will probe words in much larger number than 3865.

Among the 3865 primary words there are of course words like अथ, अतः, अद्य, for which I cannot identify any धातु. I have categorized them as अधातुशब्दाः. Maybe, some of the अधातुशब्दाः may have some धातु identifiable. Readers are requested to guide.

Out of 3865 words, I have studied, as of 13 September 2016, 404 words, with 75 अधातुशब्दाः therein. For the balance 329 words, I identified 148 धातु-s. Continuing this study further, number of धातु-s would be many, I would hence put up this study in sections as (1) अधातुशब्दाः (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च (3) क्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च.

This study is based on primarily three references (a) Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी (b) as available at http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/dhatupatha_index_svara.html?lang=hi (c) Apte’s online Sanskrit-English dictionary as available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/

Here then Section (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

तन् । त० ८ सेट् उ० । तनुँ॑ विस्ता॒रे ।

तन् । चु० १० सेट् उ० (१.३.७४) । तनुँ श्रद्धोपकर॒णयोः । उपस॒र्गाच्च॒ दैर्घ्ये॑

  • अनुसन्ततानि 15’2

तन्द्र् । चु० १० सेट् आ० । तत्रिँ॒ कुटुम्बधार॒णे – अतन्द्रितः 3’23

तप् । भ्वा० १ अनिट् प० । त॒पँ सन्ता॒पे – अतपस्काय 18’67

तॄ । भ्वा० १ सेट् प० । तॄ प्लवनतर॒णयोः॑ – अतितरन्ति 13’25

त्यज् । भ्वा० १ अनिट् प० । त्य॒जँ हानौ॑ – अत्यागिनाम् 18’12

दम्भ् । स्वा० ५ सेट् प० । दम्भुँ दम्भ॑ने (द॒म्भे) – अदम्भित्वम् 13’7

दह् । भ्वा० १ अनिट् प० । हँ भस्मी॒कर॑णे – अदाह्यः 2’24

दा । भ्वा० १ अनिट् प० । दा॒ण् दा॒ने

दा । जु० ३ अनिट् उ० । डुदा॒ञ् दा॒ने

दा । अ० २ अनिट् प० । दा॒प् लव॑ने 2. P. (दाति) To cut

दा 4 P. (दायति) To bind (?)

  • अप्रदाय 3’12

दिव् । दि० ४ सेट् प० । दिवुँ क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिग॒तिषु॑ – अधिदैवतम् 8’4 अधिदैवम् 8’1

अनेकदिव्याभरणम् 11’10 अन्यदेवताभक्ताः 9’23 अन्यदेवताः 7’20

दिश् । तु० ६ अनिट् उ० । दि॒शँ॑ अति॒सर्ज॑ने – अदेशकाले 17’22 अनिर्देश्यम् 12’3

दृश् । भ्वा० १ अनिट् प० । दृ॒शिँर् प्रेक्ष॑णे – अदृष्टपूर्वम् 11’45 अदृष्टपूर्वाणि 11’6 अपश्यत् 1’26, 11’23 अनुपश्यति 13’30, 14’10 अनुपश्यन्ति 15’10 अनुपश्यामि 1’31 अनेकाद्भुतदर्शनम् 11’10

द्रुह् । दि० ४ अनिट् [वेट् (७.२.४५ । रधा॑दि०)] प० । द्रुहँ जिघां॒साया॑म् – अद्रोहः 16’3

द्विष् । अ० २ अनिट् उ० । द्वि॒षँ॑ अप्री॑तौ – अद्वेष्टाः 12’13 अरागद्वेषतः 18’23

धा 3 उ धारणपोषणयोः – अनभिसंधाय 17’25 अनेकधा 11’13 अभिधास्यति 18’68 अभिधीयते 13’1, 17’27, 18’11 अभिसंधाय 17’12 अभिहिता 2’39 अनुविधीयते 2’67

धी । दि० ४ अनिट् आ० । (ओँ)धी॒ङ् आधा॒रे 4 Ā (धीयते) 1 To disregard, disrespect. -2 To propitiate. -3 To hold, contain. -4 To accomplish, fulfil. – अभिधीयते 13’1, 17’27, 18’11 अनुविधीयते 2’67

* धीयते is passive voice of धा, also both active and passive voice of धी

धृ । भ्वा० १ अनिट् उ० । धृ॒ञ् धार॑णे – अधर्मस्य 4’7 अधर्मम् 18’31, 18’32 अधर्मः 1’40 अधर्माभिभवात् 1’41

ध्रु 1, 6 P. (ध्रवति, ध्रुवति) – अध्रुवम् 17’18

नन्द् 1 प समृद्धौ – अभिनन्दति 2’57

नश् 4 प अदर्शने – अभिक्रमनाशः 2’40

नी । भ्वा० १ अनिट् उ० । णी॒ञ् प्राप॑णे – अनेकवक्त्रनयनम् 11’10 अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् 11’16 [नेत्रम् – नयति नीयते वा अनेन नी-ष्ट्रन्]

नुद् । तु० ६ अनिट् उ० । णु॒दँ॑ प्रेर॑णे – अपनुद्यात् 2’8

धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः – Section 4 चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

Idea in naming this study as धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः is that etymology of most words can be identified with some धातु or the other. If one understands the धातु, from which a word is derived, import or meaning of the word itself will be understood as much better. That is how this study is धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः.

In his Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी enlisted 3865 primary words. Since there are many compound words in this list of Primary words, this study is to identify धातु-s from which every word, stand-alone or component of a compound word, is derived. So this study will probe words in much larger number than 3865.

Among the 3865 primary words there are of course words like अथ, अतः, अद्य, for which I cannot identify any धातु. I have categorized them as अधातुशब्दाः. Maybe, some of the अधातुशब्दाः may have some धातु identifiable. Readers are requested to guide.

Out of 3865 words, I have studied, as of 13 September 2016, 404 words, with 75 अधातुशब्दाः therein. For the balance 329 words, I identified 148 धातु-s. Continuing this study further, number of धातु-s would be many, I would hence put up this study in sections as (1) अधातुशब्दाः (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च (3) क्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च.

This study is based on primarily three references (a) Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी (b) as available at http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/dhatupatha_index_svara.html?lang=hi (c) Apte’s online Sanskrit-English dictionary as available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/

Here then Section (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

चर् । भ्वा० १ सेट् प० । चरँ गत्य॑र्थाः । चर॑ति॒र्भक्ष॑ण॒र्थोऽपिँ॑ (चरँ भक्ष॑णे च) (चर॑ति॒र्भक्ष॒णेऽपि॑) – अचरम् 13’15

चल् । भ्वा० १ सेट् प० । चलँ कम्प॑ने –

चल् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । चलँ भृतौ॑ –

चल् । तु० ६ सेट् प० । चलँ वि॒लस॑ने –

  • अचलप्रतिष्ठम् 2’70 अचलम् 6’13, 12’3 अचलः 2’24 अचला 2’53 अचलाम् 7’21 अचलेन 8’10

चि । स्वा० अनिट् उ० । चि॒ञ् चय॑ने ५ अर्थसञ्चयान् 16’12

चित् । भ्वा० १ सेट् प० । चितीँ स॒ञ्ज्ञाने॑ –

चित् । चु० १० सेट् आ० । चितँ॒ स॒ञ्चेत॑ने –

  • अचेतसः 3’32, 15’11, 17’6 अध्यात्मचेतसा 3’30 अनन्यचेताः 8’14 अनेकचित्तविभ्रान्ताः 16’16 अपहृतचेतसाम् 2’44

चिन्त् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । चितिँ स्मृत्या॑म् – अचिन्त्यरूपम् 8’9 अचिन्त्यम् 12’3 अचिन्त्यः 2’25 अनुचिन्तयन् 8’8

च्यु । चु० १० सेट् उ० (१.३.७४) । च्यु हस॑ने॒ । सह॑ने॒ चेत्येके॑ –

च्युत् । भ्वा० १ सेट् प० । च्युतिँर् आ॒सेच॑ने – अच्युत 1’21, 11’42, 18’73

छिद् । रु० ७ अनिट् उ० । छि॒दिँ॑र् द्वैधी॒कर॑णे – अच्छेद्यः 2’24

जन् । जु० ३ सेट् प० । जनँ जन॑ने

जन् । दि० ४ सेट् आ० । जनीँ॒ प्रादुर्भा॒वे – अभिजायते 2’62, 6’41, 13’23

  • अजम् 2’21, 7’25, 10:3, 12 अजः 3’20, 4’6 अज्ञानजम् 10’11, 14’8 अनेकजन्मसंसिद्धः 6’45 अभिजनवान् 16’15 अभिजातस्य 16’3, 16’4 अभिजातः 16’5

जि । भ्वा० १ अनिट् प० । जिँ॒ ज॒ये । जि॒ऽ [अभिभ॒वे] – अनन्तविजयम् 1’16 अपराजितः 1’17

जुष् । तु० ६ सेट् आ० । जुषीँ॒ प्रीतिसेव॒नयोः॑ – अनार्यजुष्टम् 2’2

जुष् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । जुषँ परि॒तर्क॑ने । परि॒तर्प॑ण॒ इत्य॒न्ये

ज्ञा । क्र्या० ९ अनिट् प० । ज्ञा॒ अव॒बोध॑ने – अभिजानन्ति 9’24 अभिजानाति 4’14, 7’13, 7’25, 18’55 अवजानन्ति 9’11 अवज्ञातम् 17’22

ज्ञा । चु० १० सेट् उ० (१.३.७४) । ज्ञा नियो॒गे

ज्ञा । १ मारणतोषणनिशाम॒नेषु॑ ज्ञा [मित्] । मारणतोषणनिशा॒नेष्विति॑ पाठान्त॒रम्

  • अजानता 11’41 अजानन्तः 7’24, 9’11, 13’25 अज्ञानविमोहिताः 16’15 अज्ञः 4’40 अज्ञानजम् 10’11, 14’8 अज्ञानसम्भूतम् 4’42 अज्ञानसंमोहः 18’72 अज्ञानम् 5’16, 13’11, 14’16, 14’17, 16’4 अज्ञानाम् 3’26 अज्ञानेन 5’15 अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् 13’11 अध्यात्मसंज्ञितम् 11’1 अपहृतज्ञानाः 7’15

ज्युत् । भ्वा० १ सेट् प० । ज्युतिँर् भास॑ने – अन्तर्ज्योतिः 5’24

ज्वल् । भ्वा० १ सेट् प० । ज्वलँ दीप्तौ॑ । ज्वलँ(म्) दीप्तौ॑ – अभिविज्वलन्ति 11’28