धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः – Section 2 अजादिधातवः धातुशब्दाश्च

Idea in naming this study as धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः is that etymology of most words can be identified with some धातु or the other. If one understands the धातु, from which a word is derived, import or meaning of the word itself will be understood as much better. That is how this study is धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः.

In his Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी enlisted 3865 primary words. Since there are many compound words in this list of Primary words, this study is to identify धातु-s from which every word, stand-alone or component of a compound word, is derived. So this study will probe words in much larger number than 3865.

Among the 3865 primary words there are of course words like अथ, अतः, अद्य, for which I cannot identify any धातु. I have categorized them as अधातुशब्दाः. Maybe, some of the अधातुशब्दाः may have some धातु identifiable. Readers are requested to guide.

Out of 3865 words, I have studied, as of 13 September 2016, 404 words, with 75 अधातुशब्दाः therein. For the balance 329 words, I identified 148 धातु-s. Continuing this study further, number of धातु-s would be many, I would hence put up this study in sections as (1) अधातुशब्दाः (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च (3) क्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च.

This study is based on primarily three references (a) Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी (b) as available at http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/dhatupatha_index_svara.html?lang=hi (c) Apte’s online Sanskrit-English dictionary as available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/

Here then Section (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च  

अंश् / अंस् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । अंसँ समाघा॒ते – अंशः 15’7 अंशुमान् 10’21  

अक्ष् 1 प व्याप्तौ – अध्यक्षेण 9’10

अङ्ग् 1 प पदे लक्षणे च – अग्निः 4’37, 8’24, 9’16, 11’39, 18’48 अग्नौ 15’12 अग्ने 18’37, 38, 39

अद् 2 प. – अन्नम् 15’14 अन्नसंभवः 3’14 अन्नात् 3’14

अम् । भ्वा० १ सेट् प० । अमँ गत्या॑दिषु (गतौ॒ शब्दे॑ सम्भ॑क्तौ॑ च)

अम् । चु० १० (णिचि) सेट् उ० । अमँ रोगे॑ –

अनामयम् 2’51, 14’6 [आमयः = आ-मी करणे अच्; Tv.; said to be fr. अम् also the word may also be derived as आमेन अय्यते इति आमयः]

अन् । अ० २ सेट् प० । अनँ च [प्राण॑ने]

अन् । दि० सेट् आ० । अनँ॒ [प्राण॑ने] इत्येके॑ ४

अपानम् 4’29 अपाने 4’29

अन्त् 1 P. (अन्तति) – अत्यन्तम् 6’28 अन्तकाले 2’72, 8’5 अन्तगतम् 7’28 अन्तरम् 11’20, 13’34 अन्तरात्मना 6’47 अन्तरारामः 5’24 अन्तरे 5’27 अन्तर्ज्योतिः 5’24 अन्तवत् 7’23 अन्तवन्तः 2’18 अन्तम् 11’16 अन्तः (नाम) 2’16, 10’19, 10’20, 10’32, 10’40, 15’3 अन्तः (क्रियाविशेषणम्) 13’15 अन्तःशरीरस्थम् 17’6 अन्तःसुखः 5’24 अन्तःस्थानि 5’22 अन्तिके 13’22 अन्ते 7’19, 8’6 अनन्त 11’37 अनन्तबाहुम् 11’19 अनन्तरम् 12’12 अनन्तरूप 11’38 अनन्तरूपम् 11’16 अनन्तविजयम् 1’16 अनन्तवीर्य 11’40 अनन्तवीर्यम् 11’19 अनन्तम् 11’11, 11’47 अनन्तः 10’29 अनन्ताः 2’41 अनादिमध्यान्तम् 11’19 अत्यन्तम् 6’28

अय् – अन्यायेन 16’12 अनामयम् 2’51, 14’6 [आमयः = आ-मी करणे अच्; Tv.; said to be fr. अम् also the word may also be derived as आमेन अय्यते इति आमयः] अयनेषु 1’11

अम्ब् । भ्वा० १ सेट् आ० । अबिँ॒ शब्दे॑  – अम्बुवेगाः 11’28

अम्भ् । भ्वा० सेट् आ० । अभिँ॒ऽ [[शब्दे॑] क्व॑चित्पठ्यते] १ – अम्भसा 5’10 अम्भसि 2’67

अर्च् 1 प पूजायाम् – अभ्यर्च्य 18’46 अर्चितुम् 7’21

अर्ज् । भ्वा० १ सेट् प० । अर्जँऽ [अर्ज॑ने]

अर्ज् । चु० सेट् उ० (१.३.७४) । अर्जँ प्रतिय॒त्ने (स॒म्पाद॑ने च) १०

अर्जुन 2’2, 2’45, 3’7, 4’5, 4’9, 4’37, 6’16, 6’32, 6’46, 7’16, 7’26, 8’16, 8’27, 9’19, 10’32, 10’39, 10’42, 11’47, 11’54, 18’9, 18’34, 18’61 अर्जुनम् 11’50 अर्जुनः 1’21, 1’28, 1’47 2’4, 2’54, 3’1, 3’36, 4’4; 5’1, 6’33, 6’37, 8’1, 10’12, 11’1, 11’15, 11’36, 11’51, 12’1, 14’21, 17’1, 18’1, 18’73

अर्थ् 10 आ. – अतत्त्वार्थवत् 18’22 अत्यर्थम् 7’17 अनुकम्पार्थम् 10’11 अर्थकामान् 2’5 अर्थव्यपाश्रयः 3’18 अर्थसञ्चयान् 16’12 अर्थः 2’46, 3’18 अर्थार्थी 7’16 अर्थे 2’27, 3’34, 1’33*(येषामर्थे)

अर्ह् । भ्वा० १ सेट् प० । अर्हँ पू॒जाया॑म् – अर्हति 2’17 अर्हसि 2:25, 26, 27, 30, 31; 3’20, 6’39, 10’16, 11’44, 16’24 अर्हाः 1’37

अश् 9 प भोजने – अत्यश्नतः 6’16 अनश्नतः 6’16 अनाशिनः 2’18

असूय् (अनिर्दिष्टः धातुपाठे शब्दकोशे च केवलं दिवाणजी-वर्याणां शब्दाभ्यासे । तथापि शब्दकोशे असूयक a. [असूय्-ण्युल् P.III.2.146]) – अनसूयन्तः 3’31 अनसूयवे 9’1 अनसूयः 18’71 अभ्यसूयकः 16’18 अभ्यसूयति 18’67 अभ्यसूयन्तः 3’32

प् 5 प आ॒पॢँ व्या॑प्तौ – अनवाप्तम् 3’22 अपर्याप्तम् 1’10 अप्राप्य 6’37, 9’3, 16’20 अफलप्रेप्सुना 18’23

आस् 2 आ उपवेशने – अभ्यासयोगयुक्तेन 8’8 अभ्यासयोगेन 12’9 अभ्यासात् 12’12, 18’36 अभ्यासे 12’10 अभ्यासेन 6’35

इ अ० 2 अनिट् प० । इ॒ण् गतौ॑ – अतीतः 14’21, 15’18 अतीत्य 14’20 अत्येति अन्यायेन 16’12 अन्विताः 9’23, 17’1

इन्द् भ्वा० १ सेट् प० । इदिँ परमैश्व॒र्ये – अतीन्द्रियम् 6’21

इष् तु० ६ सेट् प० । इषँ (इषुँ) इ॒च्छाया॑म् – अन्विच्छ 2’49 अनिच्छन् 3’36 अनिष्टम् 18’12

ईक्ष् भ्वा० १ सेट् आ० । ईक्षँ॒ दर्श॑ने  – अनपेक्षः 12’16 अनपेक्ष्य 18’25

ईर् । अ० २ सेट् आ० । ईरँ॒ गतौ कम्प॑ने च Note, वीर् । चु० १० सेट् आ० । वीरँ॒ विक्रा॑न्तौ – अनन्तवीर्य 11’40 अनन्तवीर्यम् 11’19

ईश् अ० २ सेट् आ० । ईशँ॒ ऐश्व॑र्ये – अनीश्वरम् 16’8

ऊह् 1 आ ऊहँ॒ वित॒र्के – अपोहनम् 15’15

ऋ भ्वा० १ अनिट् प० । ऋ॒ गतिप्राप॒णयोः॑ – अनार्यजुष्टम् 2’2 अरिसूदन 2’4

ऋ जु० ३ अनिट् प० । ऋ॒ऽ [गतौ॑] – अरिसूदन 2’4 अर्पणम् 4’24 [अर्पणम् = ऋ-णिच् ल्युट् 1 Placing or putting upon, setting upon] अर्यमा 10’27 [अर्यमन् = [अर्यं (अर्य = ऋ-यत्) श्रेष्ठं मिमीते; मा-कनिन् निपातोयम् Uṇ.1. 156]

ऋ । स्वा० ५ सेट् प० । ऋ [हिं॒साया॑म्] [इत्येके॑] –

एष् भ्वा० १ सेट् आ० । एषृँ॒ऽ [गतौ॑] एषृँ॒ [प्रय॒त्ने] इत्येके॑ – अध्येष्यते 18’70