धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः – Section 5 त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

Idea in naming this study as धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः is that etymology of most words can be identified with some धातु or the other. If one understands the धातु, from which a word is derived, import or meaning of the word itself will be understood as much better. That is how this study is धातुमूलेन गीतायाः शब्दाभ्यासः.

In his Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी enlisted 3865 primary words. Since there are many compound words in this list of Primary words, this study is to identify धातु-s from which every word, stand-alone or component of a compound word, is derived. So this study will probe words in much larger number than 3865.

Among the 3865 primary words there are of course words like अथ, अतः, अद्य, for which I cannot identify any धातु. I have categorized them as अधातुशब्दाः. Maybe, some of the अधातुशब्दाः may have some धातु identifiable. Readers are requested to guide.

Out of 3865 words, I have studied, as of 13 September 2016, 404 words, with 75 अधातुशब्दाः therein. For the balance 329 words, I identified 148 धातु-s. Continuing this study further, number of धातु-s would be many, I would hence put up this study in sections as (1) अधातुशब्दाः (2) अजादिधातवः धातुशब्दाश्च (3) क्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (4) चुट्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (6) प्वादिधातवः धातुशब्दाश्च (7) यणादिधातवः धातुशब्दाश्च (8) शलादिधातवः धातुशब्दाश्च.

This study is based on primarily three references (a) Critical Word Index of the Bhagavadgita राव-बहादुर प्रह्लाद दिवाणजी (b) as available at http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/dhatupatha_index_svara.html?lang=hi (c) Apte’s online Sanskrit-English dictionary as available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/

Here then Section (5) त्वादिधातवः धातुशब्दाश्च

तन् । त० ८ सेट् उ० । तनुँ॑ विस्ता॒रे ।

तन् । चु० १० सेट् उ० (१.३.७४) । तनुँ श्रद्धोपकर॒णयोः । उपस॒र्गाच्च॒ दैर्घ्ये॑

  • अनुसन्ततानि 15’2

तन्द्र् । चु० १० सेट् आ० । तत्रिँ॒ कुटुम्बधार॒णे – अतन्द्रितः 3’23

तप् । भ्वा० १ अनिट् प० । त॒पँ सन्ता॒पे – अतपस्काय 18’67

तॄ । भ्वा० १ सेट् प० । तॄ प्लवनतर॒णयोः॑ – अतितरन्ति 13’25

त्यज् । भ्वा० १ अनिट् प० । त्य॒जँ हानौ॑ – अत्यागिनाम् 18’12

दम्भ् । स्वा० ५ सेट् प० । दम्भुँ दम्भ॑ने (द॒म्भे) – अदम्भित्वम् 13’7

दह् । भ्वा० १ अनिट् प० । हँ भस्मी॒कर॑णे – अदाह्यः 2’24

दा । भ्वा० १ अनिट् प० । दा॒ण् दा॒ने

दा । जु० ३ अनिट् उ० । डुदा॒ञ् दा॒ने

दा । अ० २ अनिट् प० । दा॒प् लव॑ने 2. P. (दाति) To cut

दा 4 P. (दायति) To bind (?)

  • अप्रदाय 3’12

दिव् । दि० ४ सेट् प० । दिवुँ क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिग॒तिषु॑ – अधिदैवतम् 8’4 अधिदैवम् 8’1

अनेकदिव्याभरणम् 11’10 अन्यदेवताभक्ताः 9’23 अन्यदेवताः 7’20

दिश् । तु० ६ अनिट् उ० । दि॒शँ॑ अति॒सर्ज॑ने – अदेशकाले 17’22 अनिर्देश्यम् 12’3

दृश् । भ्वा० १ अनिट् प० । दृ॒शिँर् प्रेक्ष॑णे – अदृष्टपूर्वम् 11’45 अदृष्टपूर्वाणि 11’6 अपश्यत् 1’26, 11’23 अनुपश्यति 13’30, 14’10 अनुपश्यन्ति 15’10 अनुपश्यामि 1’31 अनेकाद्भुतदर्शनम् 11’10

द्रुह् । दि० ४ अनिट् [वेट् (७.२.४५ । रधा॑दि०)] प० । द्रुहँ जिघां॒साया॑म् – अद्रोहः 16’3

द्विष् । अ० २ अनिट् उ० । द्वि॒षँ॑ अप्री॑तौ – अद्वेष्टाः 12’13 अरागद्वेषतः 18’23

धा 3 उ धारणपोषणयोः – अनभिसंधाय 17’25 अनेकधा 11’13 अभिधास्यति 18’68 अभिधीयते 13’1, 17’27, 18’11 अभिसंधाय 17’12 अभिहिता 2’39 अनुविधीयते 2’67

धी । दि० ४ अनिट् आ० । (ओँ)धी॒ङ् आधा॒रे 4 Ā (धीयते) 1 To disregard, disrespect. -2 To propitiate. -3 To hold, contain. -4 To accomplish, fulfil. – अभिधीयते 13’1, 17’27, 18’11 अनुविधीयते 2’67

* धीयते is passive voice of धा, also both active and passive voice of धी

धृ । भ्वा० १ अनिट् उ० । धृ॒ञ् धार॑णे – अधर्मस्य 4’7 अधर्मम् 18’31, 18’32 अधर्मः 1’40 अधर्माभिभवात् 1’41

ध्रु 1, 6 P. (ध्रवति, ध्रुवति) – अध्रुवम् 17’18

नन्द् 1 प समृद्धौ – अभिनन्दति 2’57

नश् 4 प अदर्शने – अभिक्रमनाशः 2’40

नी । भ्वा० १ अनिट् उ० । णी॒ञ् प्राप॑णे – अनेकवक्त्रनयनम् 11’10 अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् 11’16 [नेत्रम् – नयति नीयते वा अनेन नी-ष्ट्रन्]

नुद् । तु० ६ अनिट् उ० । णु॒दँ॑ प्रेर॑णे – अपनुद्यात् 2’8

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s