गीतायां धातवः (२)

Even when I was compiling the second installment, I came across a booklet published in 2010 – गीताधातुरूपावलिः compiled by डॉ. विश्वास and reviewed by डॉ. एन्. लक्ष्मीनारायणभट्ट of संस्कृतभारती देहली.

I am happy that my compilation is different, because I have  explored even such  धातु-s, which are implicit in the derivation व्युत्पत्ति of words. This compilation is not of just those धातु-s, which are obvious in the क्रियापदानि.

I think, exploring धातु-s, which are implicit in the व्युत्पत्ति of words, helps to delve deeper and helps to understand every word more deeply. I hope this is more studious approach and would be as much more helpful for “students” of गीता. Admittedly, I am a student myself and want to understand every word as deeply as possible.

It is also charming how a धातु is designated and its meaning crisply detailed in धातुपाठ. In dictionaries, the meanings, as detailed, read too long.

However, where I could not find reference of some धातु in the धातुपाठ, there, I have put in meanings obtained from the on-line Practical Sanskrit Dictionary by Prin. V. S. Apte, available athttp://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/. In fact all the व्युत्पत्ति-s are obtained from this dictionary only. This dictionary is important and dear to me, because I get the व्युत्पत्ति-s here.

It gives me immense pleasure, realizing that study of व्युत्पत्ति-s is again an important and a very, very interesting aspect of studying and getting to understand a word.

As mentioned in the previous post, even when compiling this second installment, धातु-s in the previous post have also been updated with more relevant words from the 15 श्लोक-s studied here. So every previous post also merits to be visited again and again.

I edited the first post of this category, detailing 40 धातु-s obtained from words in first 4 श्लोक-s. Here are 40 more धातु-s are obtained from next 10 श्लोक-s. It seems, this will be the trend, more श्लोक-s to obtain same number of धातु-s.

 

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥ १- ५॥

(४१-अ) धृष् – १०.३८८ सेट् उ०| धृष प्रसहने |

  • धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः धृष्ट

(४१-आ) धृष् – ५.२५ सेट् प०| ञिधृषा प्रागल्भ्ये |

  • धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः धृष्ट

(४२) वीर (वीर्) – १०.४४५ सेट् आ०| वीर विक्रान्तौ |

  • वीर्यवान् (१-५, १-६)

(४३-अ) भुज् – ७.१७अनिट् प०| भुज पालनाभ्यवहारयोः |

  • कुन्तिभोजः (१-५) – विशिष्टः शब्दः भोजः |

(४३-आ) भुज् – ६.१५३ प०| भुजो कौटिल्ये |

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ १- ६॥

(४४-अ) मन् – ८.९सेट् आ०| मनु अवबोधने |

  • युधामन्युः (१-६) – विशिष्टः शब्दः मन्युः – मन्-युच् Uṇ.3.2

(४४-आ) मन् – ४.७३ अनिट् आ०| मन ज्ञाने |

(४४-इ) मन् – १०.२३३सेट् आ०| मान स्तम्भे |

(४५) क्रम् – १.५४५सेट् प०| क्रमु पादविक्षेपे |

  • विक्रान्तः (१-६)

(४६) ओज् – १.  ??? उ० | In Apte’s dictionary 1 To be strong or able. -2 To increase, grow.

  • उत्तमौजाः (१-६) – विशिष्टः शब्दः ओजस्

(४७) भन्द् – १.१२सेट् आ०| भदि कल्याणे सुखे च |

  • सौभद्रः (१-६, १-१८) – विशिष्टः शब्दः सुभद्रा भद्र [भन्द्-रक् नि˚ नलोपः Uṇ.2.28]

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ १- ७॥

(४८-अ) बुध् – १.९९४ सेट् प०| बुध अवगमने |

(४८-आ) बुध् – १.१०१६सेट् उ०| बुधिर् बोधने |

(४८-इ) बुध् – ४. ६८अनिट् आ०| बुध अवगमने |

  • निबोध (१-७), दुर्बुद्धेः (१-२३)

(४९) नी – १.१०४९अनिट् उ०| णीञ् प्रापणे |

  • नायकाः (१-७) – नायक [नी-ण्वुल्] |

(५०-अ) सि – ५.२अनिट् उ०| षिञ् बन्धने |

  • सैन्यस्य (१-७) – सैन्यः [सेनायां समवैति त्र्य] |

(५०-आ) सि – ९.५अनिट् उ०| षिञ् बन्धने |

  • सैन्यस्य (१-७) – सेना [सि-न, सह इनेन प्रभुणा वा Uṇ. 3.1]

(५१-अ) ज्ञा – ९.४३अनिट् प०| ज्ञा अवबोधने |

  • संज्ञार्थम् (१-७) – विशिष्टः शब्दः संज्ञा

(५१-आ) ज्ञा – १०.२५८सेट् उ०| ज्ञा नियोगे |

(५१-इ) ज्ञा – १.९२३ मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा [मित्]|

(५२) अर्थ (अर्थ्) – १०.४४७सेट् आ०| अर्थ उपयाञ्छायाम् |

  • संज्ञार्थम् (१-७) – अर्थम् – अर्थम्, अर्थे, अर्थाय has an adverbial force

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ १- ८॥

(५३) भी – ३.२ अनिट् प०| ञिभी भये |

  • भीष्मः (१-८) भीष्मः [भी-णिच्-सुक्-अपादाने मक्]
  • भीमकर्मा (१-१५) भीम a. [बिभेत्यस्मात्, भी अपादाने मक]

(५४) कर्ण (कर्ण्) – १०.४७० सेट् उ०| कर्ण भेदने (इति धात्वन्तरमित्यपरे)

  • कर्णः (१-८) विकर्णः (१-८)

(५५-अ) कृप् – १.८७५सेट् आ०| कृप(म्)[क्रप(म्)कप(म्)]कृपायां गतौ च |

  • विशिष्टः शब्दः – कृपः (१-८)

(५५-आ) कृप् – १.८६६ सेट् आ०| कृपू सामर्थ्ये |

(५५-इ) कृप् – १०.२७८ सेट् उ०| कृपेश्च अवकल्कने | मिश्रीकरण इत्येके | चिन्तन इत्यन्ये |

(५६-अ) दा – ३.१० अनिट् उ०| डुदाञ् दाने |

  • सौमदत्तिः (१-८) देवदत्तम् (१-१५) | विशिष्टः शब्दः दत्त

(५६-आ) दा – १. १०७९अनिट् प०| दाण् दाने |

  • सौमदत्तिः (१-८) देवदत्तम् (१-१५) – विशिष्टः शब्दः दत्त

(५६-इ) दा – २.५४ अनिट् प०| दाप् लवने |

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १- ९॥

(५७) त्यज् – १.११४१अनिट् प०| त्यज हानौ |

  • त्यक्तजीविताः (१-९) – विशिष्टः शब्दः त्यक्त

(५८) जीव् – १.६४३ सेट् प०| जीव प्राणधारणे |

  • त्यक्तजीविताः (१-९) – विशिष्टः शब्दः जीविताः

(५९) शस् – १. ८२८ सेट् प०| शसु हिंसायाम् |

  • नानाशस्त्रप्रहरणाः (१-९), शस्त्रसंपाते (१-२०) – विशिष्टः शब्दः शस्त्र – शस्त्रम् [शस्-ष्ट्रन्]

(६०) हृ – १.१०४६ अनिट् उ०| हृञ् हरणे |

  • नानाशस्त्रप्रहरणाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः प्रहरणाः – हरणम् [हृ-भावे ल्युट्]

(६१) शॄ – ९.२१ सेट् प०| शॄ हिंसायाम् |

  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः विशारदाः – शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा]

(६२) शार् – 1 U. (शारयति-ते) 1U ?? or 10 U. ? – Not in धातुपाठ

  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः विशारदाः – शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा]

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १- १०॥

(६३-अ) आप् – १०.३७६ सेट् उ०| आपॢ (आपॢ) लम्भने |

  • अपर्याप्तम्  (१-१०) पर्याप्तम्  (१-१०)

(६३-आ) आप् – ५.१६ अनिट् प०| आपॢ व्याप्तौ |

  • अपर्याप्तम्  (१-१०) पर्याप्तम्  (१-१०)

(६४-अ) बल् – १.९७४ सेट् प०| बल प्राणने धान्यावरोधे च (धान्यावरोधने च) |

(६४-आ) बल् – १०.१२३ सेट् उ०| बल(म्)प्राणने |

  • बलम् (१-१०) – बलम् [बल्-अच्]

(६५) रक्ष् – १.७४६ सेट् प०| रक्ष पालने |

  • अभिरक्षितम् (१-१०) अभिरक्क्षन्तु (१-११)

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ १- ११॥

(६६) स्था – १.१०७७ अनिट् प०| ष्ठा गतिनिवृत्तौ |

  • अवस्थिताः (१-११) स्थितौ (१-१४) व्यवस्थितान् (१-२०) स्थापय (१-२१) अवस्थितान् (१-२२) स्थापयित्वा (१- २४)
  • युधिष्ठिरः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः स्थिरः – स्थिर a. [स्था-किरच्]

तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।

सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १-१२॥

(६७-अ) जन् – ३.२५ सेट् प०| जन जनने |

(६७-आ) जन् – ४.४४ सेट् आ०| जनी प्रादुर्भावे |

  • सञ्जनयन् (१-१२)

(६८-अ) हृष् – ४. १४२ सेट् प०| हृष तुष्टौ |

  • हर्षम् (१-१२)
  • हृषीकेशम् (१-२१, १- २४) – विशिष्टः शब्दः – हृषीक – हृषीकम् [हृष्-ई कक् Uṇ.4.26]

(६८-आ) हृष् – १.८०६ सेट् प०| हृषु अलीके |

(६९-अ) वृध् – १. ८६३ सेट् आ०| वृधु वृधौ |

(६९-आ) वृध् – १०.३१३ सेट् उ०| वृधु भाषार्थाः |

  • कुरुवृद्धः (१-१२)

(७०) नद् – १.५६ सेट् प०| णद अव्यक्ते शब्दे |

  • सिंहनादम्(१-१२) – विशिष्टः शब्दः – नाद
  • विनद्य (१-१२) व्यनुनादयन् (१-१९)

(७१-अ) शम् – ४.९८ सेट् प०| शमु उपशमे |

(७१-आ) शम् – १.९५२ | शमो दर्शने [मित्]

(७१-इ) शम् – १०.२१८ सेट् आ०| शम-[आलोचने]

  • शङ्खम्  (१-१२) महाशङ्खम् (१-१५) शङ्खान् (१-१८) – शङ्खः ङ्खम् [शम्-ख Uṇ.1.12]

(७२) ध्मा – १.१०७६ अनिट् प०| ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः |

  • दध्मौ (१-१२) प्रदध्मतुः (१-१४) दध्मुः (१-१८)

(७३-अ) तप् – १.११४० अनिट् प०| तप सन्तापे |

(७३-आ) तप् – १०.३५० सेट् उ०| तप दाहे |

(७३-इ) तप् – ४.५४ अनिट् आ०| तप [दाहे]ऐश्वेर्ये वा |

  • प्रतापवान् (१-१२)

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १- १३॥

(७४) हन् – २.२ अनिट् प०| हन हिंसागत्योः |

  • अभ्यहन्यन्त (१-१३)

(७५) शब्द् – १०.२३९ सेट् उ०| शब्द [भाषणे] (शब्दक्रियायाम्) उपसर्गादाविष्कारे च |

  • शब्दः (१-१३)

(७६-अ) भू – १.१ सेट् प०| भू सत्तायाम् |

  • अभवत् (१-१३)

(७६-आ) भू – १०.३८२ सेट् उ० (आ०)| भू प्राप्तौ |

(७६-इ) भू – १०.२७७ सेट् उ०| भुवोऽवकल्कने | मिश्रीकरण इत्येके | चिन्तन इत्यन्ये |

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १- १४॥

(७७-अ) युज् – ७.७ अनिट् उ०| युजिर् योगे |

  • युक्ते(१-१४) |

(७७-आ) युज् – ४.७४ अनिट् आ०| युज समाधौ |

(७७-इ) युज् – १०.३३८ सेट् उ०| युज-[संयमने] |

(७८) मह् – १. ८३१ सेट् प०| मह पूजायाम् |

  • महति (१-१४)

(७९) स्यन्द् – आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे 1 Ā. (स्यन्दते) Not in धातुपाठ

स्यन्दः / स्यन्दनः A war-chariot, a car or chariot in general

  • स्यन्दने (१-१४) – स्यन्दः [स्यन्द्-भावे घञ्] | स्यन्दन [स्यन्द्-ल्यु ल्युट् वा]

(८०-अ) दिव् – ४.१ सेट् प०| दिवु क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मोद-मद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु |

(८०-आ) दिव् – १०.२३० सेट् आ०| दिवु परिकूजने |

(८०-इ) दिव् – १०.२४९ सेट् उ०| दिवु मर्दने |

  • दिव्यौ (१-१४)
  • देवदत्तम् (१-१५) सहदेवः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः देव

-o-O-o-

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s