गीतायां धातवः (१)

Etymology of most words in Sanskrit can be traced to one धातु or another. So to understand Sanskrit words, and in turn to understand गीता, it becomes important to know the धातु, from which words in गीता are derived.

At this blog I have already presented study of many धातु-s. But it came to mind that there can be a tabular compilation of the धातु-s. And it is turning out to be an interesting study.

When studying words in just first seven श्लोक-s, number of धातु-s, I could trace to, turned out to be as many as 52, as below.There is a long way to go to complete all the 700 श्लोक-s.

This tabulation is not final. Many of these धातु-s will be relevant to many more words, coming in other श्लोक-s. So, this tabulation will be revised for every such occurrence.

Number of धातु-s in words in गीता would of course be a large number, but, maybe, not more than 2200-odd धातु-s listed by पाणिनि in his धातुपाठ. By the way, I could not find धातु ओज्, listed at #४६ below, in the धातुपाठ at http://sanskritdocuments.org/all_sa/dhatupathaindex_sa.html. But I did find the धातु mentioned in Apte’s dictionary at http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.apte.2682502

I first compiled the study in a tabular format such as –

अनुक्र.

धातुः

गणः सेट्/अनिट्, पदम्

धातुपाठे

गीतायाम् संदर्भः

विशिष्टः शब्दः

व्युत्पत्तिः

श्रि

१. १०४४ सेट् उ०

श्रिञ् सेवायाम्

श्रीपरमात्मने

श्रीमद्भगवद्गीता

श्री

श्री

९. ३ अनिट् उ०

श्रीञ् पाके

श्रीपरमात्मने

श्री

Having made two posts like this, I realized that, it was difficult to relate the विशिष्टः शब्दः in the sixth column and its व्युत्पत्ति in the last column. I thought it good to rewrite it all. So, here below is now study of first 40 धातु-s up to श्लोक १-४.

गीतायां धातवः – संदर्भानुक्रमेण

ॐ श्रीपरमात्मने नमः

(१) श्रि – १. १०४४ सेट् उ०| श्रिञ् सेवायाम् |

  • श्रीपरमात्मने – विशिष्टः शब्दः श्री
  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः श्री

(२) श्री – ९. ३ अनिट् उ० | श्रीञ् पाके |

  • श्रीपरमात्मने – विशिष्टः शब्दः श्री

(३अ) नम् – १. ९४४ | नमामनुपसर्गाद्वा [मित्]

(३आ)  नम् – १. ११३६ अनिट् प०| णम प्रह्वत्वे शब्दे च

  • श्रीपरमात्मने नमः- विशिष्टः शब्दः नमः

अथ श्रीमद्भगवद्गीता

अथ – अव्ययम् | तथापि “इतः प्रारभते” इति क्रियापदात्मकः अर्थः |

(४अ) भज् – १.११५३ अनिट् उ० | भज सेवायाम् |

(४आ) भज् – १०. २५९ सेट् उ० | भज विश्राणने |

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः भगवत्

(५अ) भञ्ज् – ७. १६ अनिट् प०| भञ्जो आमर्दने |

(५आ) भञ्ज् – १०. २९० सेट् उ०| भजि- [भाषार्थः]

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः भगवत्

(६) गै – १. १०६५ अनिट् प० | गै शब्दे |

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः गीता

अथ प्रथमोऽध्यायः

(७-अ) प्रथ् – १. ८६९ सेट् आ० | प्रथ(म्)प्रख्याने |

(७-आ) प्रथ् – १०. २७ सेट् उ० | प्रथ प्रख्याने |

  • प्रथमोऽध्यायः – विशिष्टः शब्दः प्रथमः

(८-अ) अय् – १. ५४६ सेट् आ० | अय- [गतौ]

(८-आ) अय् – १.१०३१ सेट् उ० | (अय गतौ) |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः
  • अयनेषु  (१-११) – अयन a. [अय्-ल्युट्]

(९-अ) इ – २. ४० अनिट् प० | इण् गतौ |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः
  • अयनेषु  (१-११) – अयन a. [अय्-ल्युट्]
  • समवेताः (१-१) – सम् + अव + इत
  • समितिञ्जयः – विशिष्टः शब्दः समिति – सम् + इ → समिति

(९ आ) इ – २. ४१अनिट् आ० | इङ् अध्ययने | (नित्यमधिपूर्वः )

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |

(९-इ) इ – २. ४२अनिट् प० | इक् स्मरणे | (अयमप्यधिपूर्वः) |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |

(१०) ई – ४. ३८ अनिट् आ०| ईङ् गतौ |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |
  • समवेताः (१-१) – सम् + अव + ईत |

धृतराष्ट्र उवाच

(११-अ) धृ – १.१११५ अनिट् आ०| धृङ् अवध्वंसने |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्रान् (१-२०) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्रस्य (१-२३)

(११-आ) धृ – १. १०४७अनिट् उ० | धृञ् धारणे

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) धार्तराष्ट्रान् (१-२०) धार्तराष्ट्रस्य (१-२३) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्; cf. Uṇ 1. 137]

(११-इ) धृ – ६. १४८ अनिट् आ०| धृङ् अवस्थाने |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) धार्तराष्ट्रान् (१-२०) धार्तराष्ट्रस्य (१-२३) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्; cf. Uṇ 1. 137]

(१२) राज् – १. ९५६ सेट् उ० | राजृ दीप्तौ |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः राष्ट्रम् – [राज्-ष्ट्रन् Uṇ.4.167]
  • राजा (१-२), (१-१६) – [राज्-कनिन् रञ्जयति रञ्ज्-कनिन् नि ˚ वा Uṇ.1.145]
  • विराटः (१-४),  (१-१७)
  • काशिराजः (१-५)
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०) धार्तराष्ट्रस्य (१-२३)

(१३-अ) वच् – २. ५८ अनिट् प०| वच परिभाषणे |

(१३-आ) वच् – १०. ३८०सेट् उ०| वच परिभाषणे |

  • उवाच
  • वचनम् (१-२)
  • वाक्यम् (१-२१) – [वच्-ण्यत् चस्य कः]
  • उक्तः (१- २४)

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १- १॥

सञ्जय उवाच ।

(१४-अ) क्षि – ६. १४३अनिट् प०| क्षिर्भाषायामित्येके । क्षि निवासगत्योः |

  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः क्षेत्रम्
  • कुरुक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः क्षेत्रम्

(१४-आ) क्षि – १. २६९ अनिट् प०| क्षि क्षये |

(१४-इ) क्षि – ५. ३३सेट् प०| क्षि- [क्षी- ][हिंसायाम्]

(१५) युध् – ४. ६९ अनिट् आ०| युध सम्प्रहारे |

  • युयुत्सवः (१-१) – योद्धुम् इच्छति इति युयुत्सुः
  • दुर्योधनः (१-२) – दुष्करं योधनं अनेन सह
  • युधि (१-४)
  • युयुधानः (१-४)
  • युधामन्युः (१-६)
  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः युद्धम् |
  • युधिष्ठिरः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः युधि
  • योद्धुकामान् (१-२२)
  • योद्धव्यम् (१-२२)
  • योत्स्यमानान् (१-२३)
  • युद्धे (१-२३)

(१६-अ) कृ – ८. १० अनिट् उ०| डुकृञ् करणे |

(१६-आ) – कृ – १. १०४८ अनिट् उ०| (कृञ् करणे) |

  • अकुर्वत (१-१)
  • भीमकर्मा (१-१५) – विशिष्टः शब्दः कर्मा
  • प्रियचिकीर्षवः (१-२३) – विशिष्टः शब्दः चिकीर्षवः

(१६-इ) – कृ – ५. ७ अनिट् उ०| कृञ् हिंसायाम् |

(१७-अ) जि १. ६४२अनिट् प०| जि जये |

  • संजय (१-१) सम् + जि
  • समितिञ्जयः (१-८) – विशिष्टः शब्दः जयः |
  • धनञ्जयः (१-१५) – विशिष्टः शब्दः जयः |
  • अनन्तविजयम् (१-१६) – विशिष्टः शब्दः विजयः |

(१७-आ) जि – १. १०९६ अनिट् प०| जि- [अभिभवे]

  • पुरुजित् (१-५)
  • समितिञ्जयः (१-८)
  • धनञ्जयः (१-१५)
  • अनन्तविजयम् (१-१६)

(१७-इ) जि – १०. ३२४ सेट् उ०| जि- [[भाषार्थः]च] |

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ १- २॥

(१८) दृश् – १. ११४३ अनिट् प०| दृशिर् प्रेक्षणे |

  • दृष्ट्वा (१-२), (१-२०)
  • पश्य (१-३)

(१९) उह् – १. ८४० सेट् प०| उहिर् अर्दने |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२०) ऊह्  – १. ७३५ सेट् आ०| ऊह वितर्के |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२१) वह् – १. ११५९ अनिट् उ०| वह प्रापणे |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२२-अ) चर् – १. ६४०सेट् प०| चर गत्यर्थाः | चरतिर्भक्षणार्थोऽपि (चर भक्षणे च)(चरतिर्भक्षणेऽपि) |

  • आचार्यम् (१-२), आचार्य (१-३) – आचिनोति च शास्त्रार्थं आचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्तु स आचार्य इति स्मृतः ।।

(२२-आ) चर् – १०. २७४ सेट् उ०| चर संशये |

(२३) गम् – १. ११३७ अनिट् प०| गमॢ- [गतौ] |

  • उपसंगम्य (१-२) – उप + सम् + गम्

(२४) ब्रू – २. ३९सेट् (अनिट्) उ०| ब्रूञ् (ब्रूञ्)व्यक्तायां वाचि |

  • अब्रवीत् (१-२)
  • ब्रवीमि (१-७)
  • आह (१-२१) – आह supposed by Indian grammarians to be derived from ब्रू and by European scholars from अह्

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १- ३॥

(२५-अ) चम् – १. ९५१ | [न]- चमाम् [मित्] |

  • चमूम् (१-३) – चम्-ऊ Uṇ.1.81

(२५-आ) चम् – १. ५४०सेट् प०| चमु- [अदने] |

(२५-इ) चम् – ५. ३१ सेट् प०| चमु भक्षणे |

(२६) द्रु – १. १०९५अनिट् प०| द्रु गतौ |

  • द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रुपदः (१-१८) – विशिष्टः शब्दः द्रुपदः – द्रुतिः पदयोः यस्य
  • द्रौपदेयाः (१-६) (१-१८)

(२७-अ) पद् – ४. ६५ अनिट् आ०| पद गतौ |

(२७-आ) पद (पद्) – १०. ४४०सेट् आ०| पद गतौ |

  • द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रुपदः (१-१८) – विशिष्टः शब्दः पदम्
  • द्रौपदेयाः (१-६), (१-१८)

(२८) शास् – २. ७० सेट् प०| शासु अनुशिष्टौ |

  • शिष्येण (१-३) – शिष्यः – शास्-क्यप् |

(२९-अ) शिष् – ७. १४ अनिट् प०| शिषॢ विशेषणे |

  • शिष्येण (१-३)
  • विशिष्टाः (१-७)

(२९-आ) शिष् – १. ७८३ सेट् प०| शिष- [हिंसार्थः] |

(२९-इ) शिष् – १०. ३४९ सेट् उ०| शिष असर्वोपयोगे |

(३०) धी – ४. ३१ अनिट् आ०| (ओ)धीङ् आधारे |

  • धीमता (१-३)

(३१) धि – ६. १४२ अनिट् प०| धि धारणे |

  • धीमता (१-३)

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ १- ४॥

(३२-अ) शूर (शूर्) – १०. ४४४ सेट् आ०| शूर- [विक्रान्तौ] |

(३२-आ) शूर् – ४. ५२सेट् आ०| शूरी हिंसास्तम्भनयोः (हिंसस्तम्भयोः) |

  • शूराः (१-४)

(३३-अ) इष् – ४. २२सेट् प०| इष [ईष]गतौ |

  • महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः इषुः – इष्वासाः इषवे आसः इष्-उ; cf. also Uṇ.1.13

(३३-आ) इष् – ६. ७८सेट् प०| इष (इषु)इच्छायाम् |

(३३-इ) इष् – ९. ६१ सेट् प०| इष आभीक्ष्ण्ये |

(३४-अ) अस् – १. १०२९ सेट् उ०| अस गतिदीप्त्यादानेषु |

(३४-आ) अस् – २. ६०सेट् प०| अस भुवि |

(३४-इ) अस् – ४. १०६ सेट् प०| असु क्षेपणे |

  • महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः आसः

(३५) आस् – २.११ सेट् आ० | आस उपवेशने |

  • महेष्वासाः (१-४) | परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः आसः |

(३६) भी – ३.२अनिट् प० | ञिभी भये |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः भीम | भी अपादाने मक

(३७-अ) अर्ज् – १.२५६सेट् प० | अर्ज- [अर्जने]

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः | अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ.3.58

(३७-आ) अर्ज् – १०. २५०सेट् उ० | अर्ज प्रतियत्ने (सम्पादने च) |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः

(३८) ऋज् – १. २००सेट् आ० | ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः

(३९-अ) सम् – १.९६३सेट् प० | षम- [अवैकल्ये (वैकल्ये)

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः समाः

(३९-आ) सम् – ४. १३२सेट् प०| समी [परिमाणे] इत्येके |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः समाः

(४०) रम् – १.९८९अनिट् आ०| रमु क्रीडायाम् | रम इति माधवः |

  • महारथः (१-४) महारथाः (१-६) महारथः (१-१७) रथोत्तमम् (१- २४) – विशिष्टः शब्दः रथः | [रम्यते अनेन अत्र वा, रम्-कथन्; cf. Uṇ.2.2]

 

-o-O-o-

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s