गीतायां धातवः (२)

Even when I was compiling the second installment, I came across a booklet published in 2010 – गीताधातुरूपावलिः compiled by डॉ. विश्वास and reviewed by डॉ. एन्. लक्ष्मीनारायणभट्ट of संस्कृतभारती देहली.

I am happy that my compilation is different, because I have  explored even such  धातु-s, which are implicit in the derivation व्युत्पत्ति of words. This compilation is not of just those धातु-s, which are obvious in the क्रियापदानि.

I think, exploring धातु-s, which are implicit in the व्युत्पत्ति of words, helps to delve deeper and helps to understand every word more deeply. I hope this is more studious approach and would be as much more helpful for “students” of गीता. Admittedly, I am a student myself and want to understand every word as deeply as possible.

It is also charming how a धातु is designated and its meaning crisply detailed in धातुपाठ. In dictionaries, the meanings, as detailed, read too long.

However, where I could not find reference of some धातु in the धातुपाठ, there, I have put in meanings obtained from the on-line Practical Sanskrit Dictionary by Prin. V. S. Apte, available athttp://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/. In fact all the व्युत्पत्ति-s are obtained from this dictionary only. This dictionary is important and dear to me, because I get the व्युत्पत्ति-s here.

It gives me immense pleasure, realizing that study of व्युत्पत्ति-s is again an important and a very, very interesting aspect of studying and getting to understand a word.

As mentioned in the previous post, even when compiling this second installment, धातु-s in the previous post have also been updated with more relevant words from the 15 श्लोक-s studied here. So every previous post also merits to be visited again and again.

I edited the first post of this category, detailing 40 धातु-s obtained from words in first 4 श्लोक-s. Here are 40 more धातु-s are obtained from next 10 श्लोक-s. It seems, this will be the trend, more श्लोक-s to obtain same number of धातु-s.

 

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥ १- ५॥

(४१-अ) धृष् – १०.३८८ सेट् उ०| धृष प्रसहने |

  • धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः धृष्ट

(४१-आ) धृष् – ५.२५ सेट् प०| ञिधृषा प्रागल्भ्ये |

  • धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः धृष्ट

(४२) वीर (वीर्) – १०.४४५ सेट् आ०| वीर विक्रान्तौ |

  • वीर्यवान् (१-५, १-६)

(४३-अ) भुज् – ७.१७अनिट् प०| भुज पालनाभ्यवहारयोः |

  • कुन्तिभोजः (१-५) – विशिष्टः शब्दः भोजः |

(४३-आ) भुज् – ६.१५३ प०| भुजो कौटिल्ये |

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ १- ६॥

(४४-अ) मन् – ८.९सेट् आ०| मनु अवबोधने |

  • युधामन्युः (१-६) – विशिष्टः शब्दः मन्युः – मन्-युच् Uṇ.3.2

(४४-आ) मन् – ४.७३ अनिट् आ०| मन ज्ञाने |

(४४-इ) मन् – १०.२३३सेट् आ०| मान स्तम्भे |

(४५) क्रम् – १.५४५सेट् प०| क्रमु पादविक्षेपे |

  • विक्रान्तः (१-६)

(४६) ओज् – १.  ??? उ० | In Apte’s dictionary 1 To be strong or able. -2 To increase, grow.

  • उत्तमौजाः (१-६) – विशिष्टः शब्दः ओजस्

(४७) भन्द् – १.१२सेट् आ०| भदि कल्याणे सुखे च |

  • सौभद्रः (१-६, १-१८) – विशिष्टः शब्दः सुभद्रा भद्र [भन्द्-रक् नि˚ नलोपः Uṇ.2.28]

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ १- ७॥

(४८-अ) बुध् – १.९९४ सेट् प०| बुध अवगमने |

(४८-आ) बुध् – १.१०१६सेट् उ०| बुधिर् बोधने |

(४८-इ) बुध् – ४. ६८अनिट् आ०| बुध अवगमने |

  • निबोध (१-७), दुर्बुद्धेः (१-२३)

(४९) नी – १.१०४९अनिट् उ०| णीञ् प्रापणे |

  • नायकाः (१-७) – नायक [नी-ण्वुल्] |

(५०-अ) सि – ५.२अनिट् उ०| षिञ् बन्धने |

  • सैन्यस्य (१-७) – सैन्यः [सेनायां समवैति त्र्य] |

(५०-आ) सि – ९.५अनिट् उ०| षिञ् बन्धने |

  • सैन्यस्य (१-७) – सेना [सि-न, सह इनेन प्रभुणा वा Uṇ. 3.1]

(५१-अ) ज्ञा – ९.४३अनिट् प०| ज्ञा अवबोधने |

  • संज्ञार्थम् (१-७) – विशिष्टः शब्दः संज्ञा

(५१-आ) ज्ञा – १०.२५८सेट् उ०| ज्ञा नियोगे |

(५१-इ) ज्ञा – १.९२३ मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा [मित्]|

(५२) अर्थ (अर्थ्) – १०.४४७सेट् आ०| अर्थ उपयाञ्छायाम् |

  • संज्ञार्थम् (१-७) – अर्थम् – अर्थम्, अर्थे, अर्थाय has an adverbial force

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ १- ८॥

(५३) भी – ३.२ अनिट् प०| ञिभी भये |

  • भीष्मः (१-८) भीष्मः [भी-णिच्-सुक्-अपादाने मक्]
  • भीमकर्मा (१-१५) भीम a. [बिभेत्यस्मात्, भी अपादाने मक]

(५४) कर्ण (कर्ण्) – १०.४७० सेट् उ०| कर्ण भेदने (इति धात्वन्तरमित्यपरे)

  • कर्णः (१-८) विकर्णः (१-८)

(५५-अ) कृप् – १.८७५सेट् आ०| कृप(म्)[क्रप(म्)कप(म्)]कृपायां गतौ च |

  • विशिष्टः शब्दः – कृपः (१-८)

(५५-आ) कृप् – १.८६६ सेट् आ०| कृपू सामर्थ्ये |

(५५-इ) कृप् – १०.२७८ सेट् उ०| कृपेश्च अवकल्कने | मिश्रीकरण इत्येके | चिन्तन इत्यन्ये |

(५६-अ) दा – ३.१० अनिट् उ०| डुदाञ् दाने |

  • सौमदत्तिः (१-८) देवदत्तम् (१-१५) | विशिष्टः शब्दः दत्त

(५६-आ) दा – १. १०७९अनिट् प०| दाण् दाने |

  • सौमदत्तिः (१-८) देवदत्तम् (१-१५) – विशिष्टः शब्दः दत्त

(५६-इ) दा – २.५४ अनिट् प०| दाप् लवने |

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १- ९॥

(५७) त्यज् – १.११४१अनिट् प०| त्यज हानौ |

  • त्यक्तजीविताः (१-९) – विशिष्टः शब्दः त्यक्त

(५८) जीव् – १.६४३ सेट् प०| जीव प्राणधारणे |

  • त्यक्तजीविताः (१-९) – विशिष्टः शब्दः जीविताः

(५९) शस् – १. ८२८ सेट् प०| शसु हिंसायाम् |

  • नानाशस्त्रप्रहरणाः (१-९), शस्त्रसंपाते (१-२०) – विशिष्टः शब्दः शस्त्र – शस्त्रम् [शस्-ष्ट्रन्]

(६०) हृ – १.१०४६ अनिट् उ०| हृञ् हरणे |

  • नानाशस्त्रप्रहरणाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः प्रहरणाः – हरणम् [हृ-भावे ल्युट्]

(६१) शॄ – ९.२१ सेट् प०| शॄ हिंसायाम् |

  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः विशारदाः – शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा]

(६२) शार् – 1 U. (शारयति-ते) 1U ?? or 10 U. ? – Not in धातुपाठ

  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः विशारदाः – शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा]

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १- १०॥

(६३-अ) आप् – १०.३७६ सेट् उ०| आपॢ (आपॢ) लम्भने |

  • अपर्याप्तम्  (१-१०) पर्याप्तम्  (१-१०)

(६३-आ) आप् – ५.१६ अनिट् प०| आपॢ व्याप्तौ |

  • अपर्याप्तम्  (१-१०) पर्याप्तम्  (१-१०)

(६४-अ) बल् – १.९७४ सेट् प०| बल प्राणने धान्यावरोधे च (धान्यावरोधने च) |

(६४-आ) बल् – १०.१२३ सेट् उ०| बल(म्)प्राणने |

  • बलम् (१-१०) – बलम् [बल्-अच्]

(६५) रक्ष् – १.७४६ सेट् प०| रक्ष पालने |

  • अभिरक्षितम् (१-१०) अभिरक्क्षन्तु (१-११)

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ १- ११॥

(६६) स्था – १.१०७७ अनिट् प०| ष्ठा गतिनिवृत्तौ |

  • अवस्थिताः (१-११) स्थितौ (१-१४) व्यवस्थितान् (१-२०) स्थापय (१-२१) अवस्थितान् (१-२२) स्थापयित्वा (१- २४)
  • युधिष्ठिरः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः स्थिरः – स्थिर a. [स्था-किरच्]

तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।

सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १-१२॥

(६७-अ) जन् – ३.२५ सेट् प०| जन जनने |

(६७-आ) जन् – ४.४४ सेट् आ०| जनी प्रादुर्भावे |

  • सञ्जनयन् (१-१२)

(६८-अ) हृष् – ४. १४२ सेट् प०| हृष तुष्टौ |

  • हर्षम् (१-१२)
  • हृषीकेशम् (१-२१, १- २४) – विशिष्टः शब्दः – हृषीक – हृषीकम् [हृष्-ई कक् Uṇ.4.26]

(६८-आ) हृष् – १.८०६ सेट् प०| हृषु अलीके |

(६९-अ) वृध् – १. ८६३ सेट् आ०| वृधु वृधौ |

(६९-आ) वृध् – १०.३१३ सेट् उ०| वृधु भाषार्थाः |

  • कुरुवृद्धः (१-१२)

(७०) नद् – १.५६ सेट् प०| णद अव्यक्ते शब्दे |

  • सिंहनादम्(१-१२) – विशिष्टः शब्दः – नाद
  • विनद्य (१-१२) व्यनुनादयन् (१-१९)

(७१-अ) शम् – ४.९८ सेट् प०| शमु उपशमे |

(७१-आ) शम् – १.९५२ | शमो दर्शने [मित्]

(७१-इ) शम् – १०.२१८ सेट् आ०| शम-[आलोचने]

  • शङ्खम्  (१-१२) महाशङ्खम् (१-१५) शङ्खान् (१-१८) – शङ्खः ङ्खम् [शम्-ख Uṇ.1.12]

(७२) ध्मा – १.१०७६ अनिट् प०| ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः |

  • दध्मौ (१-१२) प्रदध्मतुः (१-१४) दध्मुः (१-१८)

(७३-अ) तप् – १.११४० अनिट् प०| तप सन्तापे |

(७३-आ) तप् – १०.३५० सेट् उ०| तप दाहे |

(७३-इ) तप् – ४.५४ अनिट् आ०| तप [दाहे]ऐश्वेर्ये वा |

  • प्रतापवान् (१-१२)

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १- १३॥

(७४) हन् – २.२ अनिट् प०| हन हिंसागत्योः |

  • अभ्यहन्यन्त (१-१३)

(७५) शब्द् – १०.२३९ सेट् उ०| शब्द [भाषणे] (शब्दक्रियायाम्) उपसर्गादाविष्कारे च |

  • शब्दः (१-१३)

(७६-अ) भू – १.१ सेट् प०| भू सत्तायाम् |

  • अभवत् (१-१३)

(७६-आ) भू – १०.३८२ सेट् उ० (आ०)| भू प्राप्तौ |

(७६-इ) भू – १०.२७७ सेट् उ०| भुवोऽवकल्कने | मिश्रीकरण इत्येके | चिन्तन इत्यन्ये |

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १- १४॥

(७७-अ) युज् – ७.७ अनिट् उ०| युजिर् योगे |

  • युक्ते(१-१४) |

(७७-आ) युज् – ४.७४ अनिट् आ०| युज समाधौ |

(७७-इ) युज् – १०.३३८ सेट् उ०| युज-[संयमने] |

(७८) मह् – १. ८३१ सेट् प०| मह पूजायाम् |

  • महति (१-१४)

(७९) स्यन्द् – आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे 1 Ā. (स्यन्दते) Not in धातुपाठ

स्यन्दः / स्यन्दनः A war-chariot, a car or chariot in general

  • स्यन्दने (१-१४) – स्यन्दः [स्यन्द्-भावे घञ्] | स्यन्दन [स्यन्द्-ल्यु ल्युट् वा]

(८०-अ) दिव् – ४.१ सेट् प०| दिवु क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मोद-मद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु |

(८०-आ) दिव् – १०.२३० सेट् आ०| दिवु परिकूजने |

(८०-इ) दिव् – १०.२४९ सेट् उ०| दिवु मर्दने |

  • दिव्यौ (१-१४)
  • देवदत्तम् (१-१५) सहदेवः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः देव

-o-O-o-

गीतायां धातवः (१)

Etymology of most words in Sanskrit can be traced to one धातु or another. So to understand Sanskrit words, and in turn to understand गीता, it becomes important to know the धातु, from which words in गीता are derived.

At this blog I have already presented study of many धातु-s. But it came to mind that there can be a tabular compilation of the धातु-s. And it is turning out to be an interesting study.

When studying words in just first seven श्लोक-s, number of धातु-s, I could trace to, turned out to be as many as 52, as below.There is a long way to go to complete all the 700 श्लोक-s.

This tabulation is not final. Many of these धातु-s will be relevant to many more words, coming in other श्लोक-s. So, this tabulation will be revised for every such occurrence.

Number of धातु-s in words in गीता would of course be a large number, but, maybe, not more than 2200-odd धातु-s listed by पाणिनि in his धातुपाठ. By the way, I could not find धातु ओज्, listed at #४६ below, in the धातुपाठ at http://sanskritdocuments.org/all_sa/dhatupathaindex_sa.html. But I did find the धातु mentioned in Apte’s dictionary at http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.apte.2682502

I first compiled the study in a tabular format such as –

अनुक्र.

धातुः

गणः सेट्/अनिट्, पदम्

धातुपाठे

गीतायाम् संदर्भः

विशिष्टः शब्दः

व्युत्पत्तिः

श्रि

१. १०४४ सेट् उ०

श्रिञ् सेवायाम्

श्रीपरमात्मने

श्रीमद्भगवद्गीता

श्री

श्री

९. ३ अनिट् उ०

श्रीञ् पाके

श्रीपरमात्मने

श्री

Having made two posts like this, I realized that, it was difficult to relate the विशिष्टः शब्दः in the sixth column and its व्युत्पत्ति in the last column. I thought it good to rewrite it all. So, here below is now study of first 40 धातु-s up to श्लोक १-४.

गीतायां धातवः – संदर्भानुक्रमेण

ॐ श्रीपरमात्मने नमः

(१) श्रि – १. १०४४ सेट् उ०| श्रिञ् सेवायाम् |

  • श्रीपरमात्मने – विशिष्टः शब्दः श्री
  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः श्री

(२) श्री – ९. ३ अनिट् उ० | श्रीञ् पाके |

  • श्रीपरमात्मने – विशिष्टः शब्दः श्री

(३अ) नम् – १. ९४४ | नमामनुपसर्गाद्वा [मित्]

(३आ)  नम् – १. ११३६ अनिट् प०| णम प्रह्वत्वे शब्दे च

  • श्रीपरमात्मने नमः- विशिष्टः शब्दः नमः

अथ श्रीमद्भगवद्गीता

अथ – अव्ययम् | तथापि “इतः प्रारभते” इति क्रियापदात्मकः अर्थः |

(४अ) भज् – १.११५३ अनिट् उ० | भज सेवायाम् |

(४आ) भज् – १०. २५९ सेट् उ० | भज विश्राणने |

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः भगवत्

(५अ) भञ्ज् – ७. १६ अनिट् प०| भञ्जो आमर्दने |

(५आ) भञ्ज् – १०. २९० सेट् उ०| भजि- [भाषार्थः]

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः भगवत्

(६) गै – १. १०६५ अनिट् प० | गै शब्दे |

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः गीता

अथ प्रथमोऽध्यायः

(७-अ) प्रथ् – १. ८६९ सेट् आ० | प्रथ(म्)प्रख्याने |

(७-आ) प्रथ् – १०. २७ सेट् उ० | प्रथ प्रख्याने |

  • प्रथमोऽध्यायः – विशिष्टः शब्दः प्रथमः

(८-अ) अय् – १. ५४६ सेट् आ० | अय- [गतौ]

(८-आ) अय् – १.१०३१ सेट् उ० | (अय गतौ) |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः
  • अयनेषु  (१-११) – अयन a. [अय्-ल्युट्]

(९-अ) इ – २. ४० अनिट् प० | इण् गतौ |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः
  • अयनेषु  (१-११) – अयन a. [अय्-ल्युट्]
  • समवेताः (१-१) – सम् + अव + इत
  • समितिञ्जयः – विशिष्टः शब्दः समिति – सम् + इ → समिति

(९ आ) इ – २. ४१अनिट् आ० | इङ् अध्ययने | (नित्यमधिपूर्वः )

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |

(९-इ) इ – २. ४२अनिट् प० | इक् स्मरणे | (अयमप्यधिपूर्वः) |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |

(१०) ई – ४. ३८ अनिट् आ०| ईङ् गतौ |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |
  • समवेताः (१-१) – सम् + अव + ईत |

धृतराष्ट्र उवाच

(११-अ) धृ – १.१११५ अनिट् आ०| धृङ् अवध्वंसने |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्रान् (१-२०) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्रस्य (१-२३)

(११-आ) धृ – १. १०४७अनिट् उ० | धृञ् धारणे

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) धार्तराष्ट्रान् (१-२०) धार्तराष्ट्रस्य (१-२३) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्; cf. Uṇ 1. 137]

(११-इ) धृ – ६. १४८ अनिट् आ०| धृङ् अवस्थाने |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) धार्तराष्ट्रान् (१-२०) धार्तराष्ट्रस्य (१-२३) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्; cf. Uṇ 1. 137]

(१२) राज् – १. ९५६ सेट् उ० | राजृ दीप्तौ |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः राष्ट्रम् – [राज्-ष्ट्रन् Uṇ.4.167]
  • राजा (१-२), (१-१६) – [राज्-कनिन् रञ्जयति रञ्ज्-कनिन् नि ˚ वा Uṇ.1.145]
  • विराटः (१-४),  (१-१७)
  • काशिराजः (१-५)
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०) धार्तराष्ट्रस्य (१-२३)

(१३-अ) वच् – २. ५८ अनिट् प०| वच परिभाषणे |

(१३-आ) वच् – १०. ३८०सेट् उ०| वच परिभाषणे |

  • उवाच
  • वचनम् (१-२)
  • वाक्यम् (१-२१) – [वच्-ण्यत् चस्य कः]
  • उक्तः (१- २४)

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १- १॥

सञ्जय उवाच ।

(१४-अ) क्षि – ६. १४३अनिट् प०| क्षिर्भाषायामित्येके । क्षि निवासगत्योः |

  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः क्षेत्रम्
  • कुरुक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः क्षेत्रम्

(१४-आ) क्षि – १. २६९ अनिट् प०| क्षि क्षये |

(१४-इ) क्षि – ५. ३३सेट् प०| क्षि- [क्षी- ][हिंसायाम्]

(१५) युध् – ४. ६९ अनिट् आ०| युध सम्प्रहारे |

  • युयुत्सवः (१-१) – योद्धुम् इच्छति इति युयुत्सुः
  • दुर्योधनः (१-२) – दुष्करं योधनं अनेन सह
  • युधि (१-४)
  • युयुधानः (१-४)
  • युधामन्युः (१-६)
  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः युद्धम् |
  • युधिष्ठिरः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः युधि
  • योद्धुकामान् (१-२२)
  • योद्धव्यम् (१-२२)
  • योत्स्यमानान् (१-२३)
  • युद्धे (१-२३)

(१६-अ) कृ – ८. १० अनिट् उ०| डुकृञ् करणे |

(१६-आ) – कृ – १. १०४८ अनिट् उ०| (कृञ् करणे) |

  • अकुर्वत (१-१)
  • भीमकर्मा (१-१५) – विशिष्टः शब्दः कर्मा
  • प्रियचिकीर्षवः (१-२३) – विशिष्टः शब्दः चिकीर्षवः

(१६-इ) – कृ – ५. ७ अनिट् उ०| कृञ् हिंसायाम् |

(१७-अ) जि १. ६४२अनिट् प०| जि जये |

  • संजय (१-१) सम् + जि
  • समितिञ्जयः (१-८) – विशिष्टः शब्दः जयः |
  • धनञ्जयः (१-१५) – विशिष्टः शब्दः जयः |
  • अनन्तविजयम् (१-१६) – विशिष्टः शब्दः विजयः |

(१७-आ) जि – १. १०९६ अनिट् प०| जि- [अभिभवे]

  • पुरुजित् (१-५)
  • समितिञ्जयः (१-८)
  • धनञ्जयः (१-१५)
  • अनन्तविजयम् (१-१६)

(१७-इ) जि – १०. ३२४ सेट् उ०| जि- [[भाषार्थः]च] |

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ १- २॥

(१८) दृश् – १. ११४३ अनिट् प०| दृशिर् प्रेक्षणे |

  • दृष्ट्वा (१-२), (१-२०)
  • पश्य (१-३)

(१९) उह् – १. ८४० सेट् प०| उहिर् अर्दने |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२०) ऊह्  – १. ७३५ सेट् आ०| ऊह वितर्के |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२१) वह् – १. ११५९ अनिट् उ०| वह प्रापणे |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२२-अ) चर् – १. ६४०सेट् प०| चर गत्यर्थाः | चरतिर्भक्षणार्थोऽपि (चर भक्षणे च)(चरतिर्भक्षणेऽपि) |

  • आचार्यम् (१-२), आचार्य (१-३) – आचिनोति च शास्त्रार्थं आचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्तु स आचार्य इति स्मृतः ।।

(२२-आ) चर् – १०. २७४ सेट् उ०| चर संशये |

(२३) गम् – १. ११३७ अनिट् प०| गमॢ- [गतौ] |

  • उपसंगम्य (१-२) – उप + सम् + गम्

(२४) ब्रू – २. ३९सेट् (अनिट्) उ०| ब्रूञ् (ब्रूञ्)व्यक्तायां वाचि |

  • अब्रवीत् (१-२)
  • ब्रवीमि (१-७)
  • आह (१-२१) – आह supposed by Indian grammarians to be derived from ब्रू and by European scholars from अह्

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १- ३॥

(२५-अ) चम् – १. ९५१ | [न]- चमाम् [मित्] |

  • चमूम् (१-३) – चम्-ऊ Uṇ.1.81

(२५-आ) चम् – १. ५४०सेट् प०| चमु- [अदने] |

(२५-इ) चम् – ५. ३१ सेट् प०| चमु भक्षणे |

(२६) द्रु – १. १०९५अनिट् प०| द्रु गतौ |

  • द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रुपदः (१-१८) – विशिष्टः शब्दः द्रुपदः – द्रुतिः पदयोः यस्य
  • द्रौपदेयाः (१-६) (१-१८)

(२७-अ) पद् – ४. ६५ अनिट् आ०| पद गतौ |

(२७-आ) पद (पद्) – १०. ४४०सेट् आ०| पद गतौ |

  • द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रुपदः (१-१८) – विशिष्टः शब्दः पदम्
  • द्रौपदेयाः (१-६), (१-१८)

(२८) शास् – २. ७० सेट् प०| शासु अनुशिष्टौ |

  • शिष्येण (१-३) – शिष्यः – शास्-क्यप् |

(२९-अ) शिष् – ७. १४ अनिट् प०| शिषॢ विशेषणे |

  • शिष्येण (१-३)
  • विशिष्टाः (१-७)

(२९-आ) शिष् – १. ७८३ सेट् प०| शिष- [हिंसार्थः] |

(२९-इ) शिष् – १०. ३४९ सेट् उ०| शिष असर्वोपयोगे |

(३०) धी – ४. ३१ अनिट् आ०| (ओ)धीङ् आधारे |

  • धीमता (१-३)

(३१) धि – ६. १४२ अनिट् प०| धि धारणे |

  • धीमता (१-३)

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ १- ४॥

(३२-अ) शूर (शूर्) – १०. ४४४ सेट् आ०| शूर- [विक्रान्तौ] |

(३२-आ) शूर् – ४. ५२सेट् आ०| शूरी हिंसास्तम्भनयोः (हिंसस्तम्भयोः) |

  • शूराः (१-४)

(३३-अ) इष् – ४. २२सेट् प०| इष [ईष]गतौ |

  • महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः इषुः – इष्वासाः इषवे आसः इष्-उ; cf. also Uṇ.1.13

(३३-आ) इष् – ६. ७८सेट् प०| इष (इषु)इच्छायाम् |

(३३-इ) इष् – ९. ६१ सेट् प०| इष आभीक्ष्ण्ये |

(३४-अ) अस् – १. १०२९ सेट् उ०| अस गतिदीप्त्यादानेषु |

(३४-आ) अस् – २. ६०सेट् प०| अस भुवि |

(३४-इ) अस् – ४. १०६ सेट् प०| असु क्षेपणे |

  • महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः आसः

(३५) आस् – २.११ सेट् आ० | आस उपवेशने |

  • महेष्वासाः (१-४) | परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः आसः |

(३६) भी – ३.२अनिट् प० | ञिभी भये |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः भीम | भी अपादाने मक

(३७-अ) अर्ज् – १.२५६सेट् प० | अर्ज- [अर्जने]

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः | अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ.3.58

(३७-आ) अर्ज् – १०. २५०सेट् उ० | अर्ज प्रतियत्ने (सम्पादने च) |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः

(३८) ऋज् – १. २००सेट् आ० | ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः

(३९-अ) सम् – १.९६३सेट् प० | षम- [अवैकल्ये (वैकल्ये)

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः समाः

(३९-आ) सम् – ४. १३२सेट् प०| समी [परिमाणे] इत्येके |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः समाः

(४०) रम् – १.९८९अनिट् आ०| रमु क्रीडायाम् | रम इति माधवः |

  • महारथः (१-४) महारथाः (१-६) महारथः (१-१७) रथोत्तमम् (१- २४) – विशिष्टः शब्दः रथः | [रम्यते अनेन अत्र वा, रम्-कथन्; cf. Uṇ.2.2]

 

-o-O-o-