धातुः शिष्

श्लोकः १-७ in श्रीमद्भगवद्गीता is – अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम | नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||

 

This study starts with the study of the word  विशिष्टाः

 

In Apte’s dictionary शिष्ट is detailed  as (शाश्-क्त / शिष्-क्त)

 

Between शाश् and शिष् the latter is more commonly known .We shall study it.

 

धातुः शिष्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

Meaning relevant to the context is given for the धातु as 7 P. –

To distinguish or discriminate from others.

(आ) धातुपाठसूच्याम्

 

शिष् | भ्वा० सेट् प० | शिष- [हिंसार्थः]१. ७८३ ||
शिष् | चु० सेट् उ० (१. ३. ७४)| शिष असर्वोपयोगे १०. ३४९ ||
शिष् | रु० अनिट् प० | शिषॢ विशेषणे ७. १४ ||

 

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

 

1. धातुकोशे –

 

*

 

2. लकारेषु

 

*
*

 

(ई) लकारेषु – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(ई – १) परस्मैपदीनि रूपाणि

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषति/शेषयति

शेषतः/शेषयतः

शेषन्ति/शेषयन्ति

मध्यमपुरुषः

शेषसि/शेषयसि

शेषथः/शेषयथः

शेषथ/शेषयथ

उत्तमपुरुषः

शेषयामि/शेषामि

शेषयावः/शेषावः

शेषयामः/शेषामः

 

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

शेषयामासतुः/

शेषयाञ्च

शेषयामासुः/

शेषयाञ्चक्र्

मध्यमपुरुषः

शेषयामासिथ/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासथुः/

शेषयाञ्च

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्र

उत्तमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

शेषयामासिव/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासिम/

शेषयाञ्चक्

 

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिता

शेषयितारौ

शेषयितारः

मध्यमपुरुषः

शेषयितासि

शेषयितास्थः

शेषयितास्थ

उत्तमपुरुषः

शेषयितास्मि

शेषयितास्वः

शेषयितास्मः

 

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिष्यति

शेषयिष्यतः

शेषयिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

शेषयिष्यसि

शेषयिष्यथः

शेषयिष्यथ

उत्तमपुरुषः

शेषयिष्यामि

शेषयिष्यावः

शेषयिष्यामः

 

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयतात्/शेषयतु

शेषयताम्

शेषयन्तु

मध्यमपुरुषः

शेषय/शेषयतात्

शेषयतम्

शेषयत

उत्तमपुरुषः

शेषयाणि

शेषयाव

शेषयाम

 

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयत्

अशेषयताम्

अशेषयन्

मध्यमपुरुषः

अशेषयः

अशेषयतम्

अशेषयत

उत्तमपुरुषः

अशेषयम्

अशेषयाव

अशेषयाम

 

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयेत्

शेषयेताम्

शेषयेयुः

मध्यमपुरुषः

शेषयेः

शेषयेतम्

शेषयेत

उत्तमपुरुषः

शेषयेयम्

शेषयेव

शेषयेम

 

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेष्यात्

शेष्यास्ताम्

शेष्यासुः

मध्यमपुरुषः

शेष्याः

शेष्यास्तम्

शेष्यास्त

उत्तमपुरुषः

शेष्यासम्

शेष्यास्व

शेष्यास्म

 

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशीशिषत्

अशीशिषताम्

अशीशिषन्

मध्यमपुरुषः

अशीशिषः

अशीशिषतम्

अशीशिषत

उत्तमपुरुषः

अशीशिषम्

अशीशिषाव

अशीशिषाम

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयिष्यत्

अशेषयिष्यताम्

अशेषयिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अशेषयिष्यः

अशेषयिष्यतम्

अशेषयिष्यत

उत्तमपुरुषः

अशेषयिष्यम्

अशेषयिष्याव

अशेषयिष्याम

 

(ई – २) आत्मनेपदीनि रूपाणि

 

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयते

शेषयेते

शेषयन्ते

मध्यमपुरुषः

शेषयसे

शेषयेथे

शेषयध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषये

शेषयावहे

शेषयामहे

 

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्रे

शेषयामासतुः/

शेषयाञ्च

शेषयामासुः/

शेषयाम्बभू

मध्यमपुरुषः

शेषयामासिथ/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासथुः/

शेषयाञ्च

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

उत्तमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्रे

शेषयामासिव/

शेषयाम्बभ्

शेषयामासिम/

शेषयाम्बभ्

 

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिता

शेषयितारौ

शेषयितारः

मध्यमपुरुषः

शेषयितासे

शेषयितासाथे

शेषयिताध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषयिताहे

शेषयितास्वहे

शेषयितास्महे

 

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिष्यते

शेषयिष्येते

शेषयिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

शेषयिष्यसे

शेषयिष्येथे

शेषयिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषयिष्ये

शेषयिष्यावहे

शेषयिष्यामहे

 

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयताम्

शेषयेताम्

शेषयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

शेषयस्व

शेषयेथाम्

शेषयध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयै

शेषयावहै

शेषयामहै

 

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयत

अशेषयेताम्

अशेषयन्त

मध्यमपुरुषः

अशेषयथाः

अशेषयेथाम्

अशेषयध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशेषये

अशेषयावहि

अशेषयामहि

 

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयेत

शेषयेयाताम्

शेषयेरन्

मध्यमपुरुषः

शेषयेथाः

शेषयेयाथाम्

शेषयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयेय

शेषयेवहि

शेषयेमहि

 

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिषीष्ट

शेषयिषीयास्ताम्

शेषयिषीरन्

मध्यमपुरुषः

शेषयिषीष्ठाः

शेषयिषीयास्थाम्

शेषयिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयिषीय

शेषयिषीवहि

शेषयिषीमहि

 

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशीशिषत

अशीशिषेताम्

अशीशिषन्त

मध्यमपुरुषः

अशीशिषथाः

अशीशिषेथाम्

अशीशिषध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशीशिषे

अशीशिषावहि

अशीशिषामहि

 

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयिष्यत

अशेषयिष्येताम्

अशेषयिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अशेषयिष्यथाः

अशेषयिष्येथाम्

अशेषयिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशेषयिष्ये

अशेषिष्यावहि

अशेषिष्यामहि

 

(उ) कृदन्ताः – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

1. कृदव्ययानि

 

तुमुन्

शेषयितुम्

णमुल्

शेषं

क्त्वा

शेषयित्वा/शेषयित्त्वा

 

2. कृदन्तप्रातिपदिकानि

 

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

शेषयितृ

शेषयित्री

तव्यत्

शेषयितव्य

शेषयितव्या

शतृ

शेषयत् / शेषत्

शेषयन्ती / शेषन्ती

ण्वुल्

शेषक

शेषिका

यत्

शेष्य

शेष्या

क्त

शेषित

शेषिता

क्तवतु

शेषितवत्

शेषितवती

अनीयर्

शेषणीय

शेषणीया

 

ऊ) शिष्-धातुतः शब्दाः – This study was prompted by the reference word विशिष्टा . There will be more instances in गीता to make us visit this धातुः शिष् This post will be accordingly updated.

 

-o-O-o-

Advertisements

One thought on “धातुः शिष्

  1. अत्र आशीर्लिङि भवता दत्तरूपाण्यसंभवानि यत अत्र यासुडागमो ङित्तस्मात् ” क्क्ङिति च ।१।१।६॥” इत्यनेन गुणाभावाच्छिष्यादित्येवाऽणिचि । उपरिनिर्दिष्टाच्चेषति/ शेषयतीत्यत्र गणभेदापुरस्ताच्च धातुरूपाणि विभेत्तव्यानि |

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s