धातुः ओज्

In the sixth श्लोक of first chapter in गीता there is the word उत्तमौजाः

This is a compound word to be deciphered as उत्तमं ओजः यस्य सः (बहुव्रीहिः)

ओजः is detailed in Apte’s dictionary on Page 319 as –

ओजस् neuter noun

  1. Bodily strength, vigour, energy, ability

  2. Vitality

  3. Virility, the generative faculty

  4. Splendour, light

  5. (In Rhet.) An elaborate form of style, abundance of compounds (considered by Dandin to be the ‘soul of prose’) ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम् (काव्यादर्शे 1-80, see काव्यप्रकाश 8 also, said to be of 5 kinds in रसगंगाधर)

  6. (In Astronomy) Each alternate sign of the zodiac (as the first, third &c.)

  7. Water

  8. Metallic lustre

  9. Manifestation, appearance

  10. Skill in the use of weapons

The word ओजः is obviously from धातुः ओज् which is detailed in the dictionary, right above the word ओजस्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

ओज् – 1, 10 उ. (ओजति, ओजयति, ओजयितुम्, ओजित)

  1. To be strong or able

  2. To increase, grow

(आ) धातुपाठसूच्याम् –

Not listed here

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

(१) तत्र धातुकोशे –

Not listed here

(२) धातुरूपावल्याम् –

Not detailed, since Not listed.

(ई) लकारेषु – Not detailed at http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html#

(उ) कृदन्ताः – Not detailed at http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html#

-o-O-o-

धातुः क्रम्

The sixth श्लोक of first chapter in गीता begins with युधामन्युश्च विक्रान्तः

The second word विक्रान्तः – “वि + क्रम्” इति धातुः | तस्मात् क्त-प्रत्ययेन विशेषणम् विक्रान्त | अत्र पुंल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

The word विक्रान्त is detailed in Apte’s dictionary as follows –

विक्रान्त – p.p.

  1. stepped or passed beyond

  2. powerful, heroic, valiant, chivalrous

  3. victorious, overpowering (one’s enemies)

  4. विक्रान्तः –

    1. a hero, a warrior

    2. a lion

  5. विक्रान्तम्

    1. a pace, stride

    2. heroism, valour, prowess

    3. the jewel called वैक्रान्त

Here now study of धातुः क्रम्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

क्रम् (Page 379) – 1 उ. 4 प. (क्रामति, क्रमते, क्राम्यति, चक्राम, चक्रमे, अक्रमीत्, अक्रंस्त, क्रान्त)

  1. To walk, step, go क्राम्यत्यनुदित सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः

  2. To go to, approach (with accusative द्वितीया) देवा इमान् लोकानक्रमन्त

  3. Tp pass or go over, go across, traverse

  4. To go up, ascend क्रामत्युच्चैर्भूभृतो यस्य तेजः (शिशुपालवधे 16-83)

  5. To cover, occupy, take possession of, fill क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन (रघुवंशे 14-17)

  6. To reach up to, pervade, penetrate क्रामाद्भिर्घनपदवीमनेकसंख्यैः (किरातार्जुनीये 5-34)

  7. To surpass, excel

  8. & many more

(आ) धातुपाठसूच्याम्

क्रम् | भ्वा० सेट् प० | क्रमु पादविक्षेपे १. ५४५ |

Here the धातु is mentioned as only 1 प. not उ.

There is no mention also of 4 प.

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

(१) तत्र धातुकोशे

क्रमु (क्रम्) = पादविक्षेपे [१४१] १ । सकर्म. । सेट् | प. | क्राम्यति-क्रामति |

Here the धातु is mentioned as only 1 प. not उ. The form क्राम्यति seems to conform to 4 प. But it is not so detailed.

(२) धातुरूपावल्याम्

[१४१] क्रमु = पादविक्षेपे १ । सकर्म. । सेट् | प. |

(१) लटि – क्रामति ५|| (२) लोटि – क्रामतु || (३) लङ्-लकारे – अक्रामत् || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्रामेत् || (५) लिट्-लकारे – (प्र.) चक्राम | चक्रमतुः ६| चक्रमुः || (म.) चक्रमिथ || (उ.) चक्राम-चक्रम || (६) लुट्-लकारे – क्रमिता || (७) लृट्-लकारे – क्रमिष्यति || (८) आशीर्लिङ्-लकारे – क्रम्यात् || (९) लुङ्-लकारे – अक्रमीत् ७|| (१०) लृङ्-लकारे –  अक्रमिष्यत् ||

Footnotes – ५ क्रमः परस्मैपदेषु | क्रमेर्दीर्घः स्यात्परस्मैपदपरे शिति |

६ शिद्भिन्नपरस्मैपदपरत्वान्न दीर्घः ७ सप्तमो लुङ् | स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते | अत्र वेट् | ह्मयन्तक्षणश्वसजागृणिश्व्येदिताम् | हमयान्तस्य क्षणादेर्ण्यन्तस्य श्वयतेरीदितश्च वृद्धिर्न स्यादिडादौ सिचि | इति न वृद्धिः |

Following forms seem to be of 4 प.

(१) लटि – क्राम्यति १|| (२) लोटि – क्राम्यतु || (३) लङ्-लकारे – अक्राम्यत् || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्राम्येत् ||

Following forms seem to be of 1 आ.

(१) लटि – क्रमते २|| (२) लोटि – क्रमताम् || (३) लङ्-लकारे – अक्रमत || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्रमेत || (५) लिट्-लकारे – (प्र.) चक्रमे | चक्रमाते | चक्रमिरे || (म.) चक्रमिषे | चक्रमाथे | चक्रमिध्वे || (उ.) चक्रमे | चक्रमिवहे | चक्रमिमहे || (६) लुट्-लकारे – क्रन्ता ३|| (७) लृट्-लकारे – क्रंस्यते || (८) आशीर्लिङ्-लकारे – क्रंसीष्टे || (९) लुङ्-लकारे – अक्रंस्त || (१०) लृङ्-लकारे –  अक्रंस्यत ||

Footnotes –

*
*

अप्रतिबन्धः, सर्ग उत्साहः, तायनं स्फीतता | वृत्त्यादिविषयमात्मनेपदं परोपाभ्यां योग एव भवति ||

Footnotes ४ पोरदुपधात् | पवर्गान्ताददुपधात् यन् | ५ यस्य विभाषा | ६ क्रमश्च क्त्वि | क्रम उपधाया वा दीर्घः स्यात् झलादौ क्त्वि परे |

बृहद्धातुरूपावली presents good details of when and with what उपसर्ग-s the forms are in आत्मनेपदम्. The footnotes also explain the grammatical logic.

(ई) लकारेषु – As obtained from http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html#

Here the धातु is mentioned as 1 प. only. But has optional forms, which seem similar to forms as would have been by 4 प.

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामति/क्राम्यति

क्रामतः/क्राम्यतः

क्रामन्ति/क्राम्यन्ति

मध्यमपुरुषः

क्रामसि/क्राम्यसि

क्रामथः/क्राम्यथः

क्रामथ/क्राम्यथ

उत्तमपुरुषः

क्रामामि/क्राम्यामि

क्रामावः/क्राम्यावः

क्रामामः/क्राम्यामः

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चक्राम

चक्रमतुः

चक्रमुः

मध्यमपुरुषः

चक्रमिथ

चक्रमथुः

चक्रम

उत्तमपुरुषः

चक्रम/चक्राम

चक्रमिव

चक्रमिम

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रमिता

क्रमितारौ

क्रमितारः

मध्यमपुरुषः

क्रमितासि

क्रमितास्थः

क्रमितास्थ

उत्तमपुरुषः

क्रमितास्मि

क्रमितास्वः

क्रमितास्मः

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रमिष्यति

क्रमिष्यतः

क्रमिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

क्रमिष्यसि

क्रमिष्यथः

क्रमिष्यथ

उत्तमपुरुषः

क्रमिष्यामि

क्रमिष्यावः

क्रमिष्यामः

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामतु/क्रामतात्

क्रामताम्

क्रामन्तु

मध्यमपुरुषः

क्रामतात्/क्राम

क्रामतम्

क्रामत

उत्तमपुरुषः

क्रामाणि

क्रामाव

क्रामाम

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्राम्यत्/अक्रामत्

अक्राम्यताम्/अक्रामताम्

अक्राम्यन्/अक्रामन्

मध्यमपुरुषः

अक्राम्यः/अक्रामः

अक्राम्यतम्/अक्रामतम्

अक्राम्यत/अक्रामत

उत्तमपुरुषः

अक्राम्यम्/अक्रामम्

अक्राम्याव/अक्रामाव

अक्राम्याम/अक्रामाम

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामेत्/क्राम्येत

क्रामेताम्/क्राम्येताम्

क्रामेयुः/क्राम्येयुः

मध्यमपुरुषः

क्रामेः/क्राम्येः

क्रामेतम्/क्राम्येतम्

क्रामेत/क्राम्येत

उत्तमपुरुषः

क्रामेयम्/क्राम्येयम्

क्रामेव/क्राम्येव

क्रामेम/क्राम्येम

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रम्यात्

क्रम्यास्ताम्

क्रम्यासुः

मध्यमपुरुषः

क्रम्याः

क्रम्यास्तम्

क्रम्यास्त

उत्तमपुरुषः

क्रम्यासम्

क्रम्यास्व

क्रम्यास्म

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्रमीत्

अक्रमिष्टाम्

अक्रमिषुः

मध्यमपुरुषः

अक्रमीः

अक्रमिष्टम्

अक्रमिष्ट

उत्तमपुरुषः

अक्रमिषम्

अक्रमिष्व

अक्रमिष्म

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्रमिष्यत्

अक्रमिष्यताम्

अक्रमिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अक्रमिष्यः

अक्रमिष्यतम्

अक्रमिष्यत

उत्तमपुरुषः

अक्रमिष्यम्

अक्रमिष्याव

अक्रमिष्याम

(उ) कृदन्ताः

कृदव्ययानि

तुमुन्

क्रमितुम्

णमुल्

क्रमं

क्त्वा

क्रमित्वा/क्रमित्त्वा/क्रन्त्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

क्रमितृ

क्रमित्री

तव्यत्

क्रमितव्य

क्रमितव्या

यक्

क्रम्यमाण

क्रम्यमाणा

शतृ

क्रामत् / क्राम्यत्

क्रामन्ती / क्राम्यन्ती

ण्वुल्

क्रमक

क्रमिका

यत्

क्रम्य

क्रम्या

क्त

क्रान्त

क्रान्ता

क्तवतु

क्रान्तवत्

क्रान्तवती

अनीयर्

क्रमणीय

क्रमणीया

ऊ) क्रम्-धातुतः शब्दाः

ऊ-1) The word विक्रान्तः caused this study and has been detailed at the beginning.

More words as we shall come across.

-o-O-o-

धातुः मन्

The sixth श्लोक of first chapter in गीता begins with the word युधामन्युः This is a compound word having component words युधा and मन्युः The first component युधा is third case singular from the feminine noun युध्. Thus this is a compound of अलुक् type, where the component word stays with its inflected form.

 

In Apte’s practical dictionary the word मन्युः is detailed on Page 743 as [मन्-युच् Un. 3-20]. Its meanings are –

  1. Anger, wrath, indignation, rage as in (रघुवंशे 2-32)

  2. Grief, sorrow, affliction, distress as in (उत्तररामचरिते 4-3)

  3. Wretched or miserable state, meanness

  4. Ardour, zeal

  5. also other meanings

युच् Un. 3-20 is from उणादिसूत्रम् यजिमनिशुधिदसिजनिभ्यो युच् | Hence

  1. यज् → यज्यु (= one with ritualistic approach, pious, devout)

  2. मन् → मन्यु (= one with excited mind)

  3. शुध् → शुध्यु (= one with purity, cleanliness)

  4. दस् → दस्यु (= one with lowly state, outcast)

  5. जन् → जन्यु (= one with creativity, ब्रह्मा)

For मन्युः the धातु to be studied is मन्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

धातुः मन् =

  1. 1 प. (मनति)

    1. To be proud

    2. To worship

  2. 10 आ. (मानयते) = To be proud

  3. 4, 8 आ. (मन्यते, मनुते, मेने, अमंस्त, मंस्यते, मन्तुम्, मत)

    1. To think, believe, imagine, suppose, fancy, conceive

      1. अङ्कं केऽपि शशंकिरे जलनिधेः पङ्कं परे मेनिरे (सुभाषितम्)

      2. What is your opinion ? कथं भवान् मन्यते ?

    2. To consider, deem, look upon, take (one) for, take to be समीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनमपि ब्रह्म मनुते (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 84)

    3. To honour, respect, value, esteem, think highly of, prize यस्यानुषंगिण इम भुवनाधिपत्यभोगादयः कृपणलोकमता भवन्ति (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 76)

    4. To know, understand, perceive, observe, have regard to मत्त्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं (मेघदूते 73)

    5. To agree, consent to, act up to तन्मन्यस्य मम वचनम् (मृच्छकटिके 8)

    6. To think, reflect upon

    7. To intend, wish, hope for

    8. To set the heart or mind on

    9. To mention, declare

    10. To think out, devise, invent

    11. To be considered or regarded as, seem, appear like

    12. Senses of मन् get variously modified depending upon associated words e.g.

      1. बहु मन् = to think highly of

      2. लघु मन् = to think lightly of, to despise

      3. अन्यथा मन् to think otherwise

      4. साधु मन् = to think well of, approve

    13. Causative मानयति-ते = to cause to respect मान्यान् मानय (भर्तृहरेः नीतिशतके 77)

    14. Desiderative मिमंसते (compare मीमांसते from मान्) =

      1. To reflect upon, examine, investigate, enquire into

      2. To doubt, call in question (with locative)

 

(आ) धातुपाठसूच्याम्

  1. मन् | चु० सेट् आ० | मान स्तम्भे १०. २३३ |

  2. मन् | दि० अनिट् आ० | मन ज्ञाने ४. ७३ |

  3. मन् | त० सेट् आ० | मनु अवबोधने ८. ९ |

Here 1 प. (मनति) is not listed. Names of the धातु seem to be मान, मन and मनु respectively in १०, ४ and ८ गण-s.

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

(१) तत्र धातुकोशे

  1. मन = ज्ञाने [४२८] ४ । सक. । अनिट् । आ. । अनुदात्तोपदेशः । मन्यते । मधुः । मधुरः ।

  2. मनस् = उपतापे । ११ । मनस्यति । The number ११ obviously does not connote गण. This is possibly the variant of the धातु as नामधातु derived from the noun मनस्. The meaning possibly is मनस्यति = minds, takes to heart, for which पाणिनि seems to use the phrase उपतापे.

  3. मनु (मन्) = अवबोधने [५६४] ८ । सक. । सेट् । आ. । तनोत्यादिः । मनुते ।

  4. There is no mention of the धातु in 1 प. or 10 आ.

(२) धातुरूपावल्याम् –

[४२८] मन = ज्ञाने | ४ । सकर्म. | अनिट् | आत्मने. |

(१) लटि – मन्यते || (२) लोटि – मन्यताम् | (३) लङ्-लकारे – अमन्यत | (४) विधिलिङ्-लकारे – मन्येत | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने | मेनाते | मेनिरे || (म.) मेनिषे | मेनाथे | मेनिध्वे || (उ.) मेनिवहे | (६) लुट्-लकारे – मन्ता | (म.) मन्तासे | (उ.) मन्ताहे || (७) लृट्-लकारे – मंस्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – मंसीष्ट | (म.) ढ्वम् | (९) लुङ्-लकारे – अमंस्त | (म.) अमन्ध्वम् || (१०) लृङ्-लकारे –  अमंस्यत ||

कर्मणि – मन्यते | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने | (९) लुङ्-लकारे – अमानि |

णिचि – मानयति | सनि – मिमनिषते | यङि – मंमन्यते | यङ्लुकि – मंमनीति-मंमन्ति |

कृत्सु – मन्तव्यम् | मननीयम् | मान्यम् | मतम् | मन्यमानः | मन्तुम् | मननम् | मत्वा | संमत्य १ | राज्ञां मतः | पण्डितमन्यः | पण्डितमानी | मनः | मानसम् | मनुः | मुनिः २ । मन्तुः ३ | अनुमतौ = अनुमन्यते | सं-सम्मन्यते | विमन्यते | अप – (अपमाने) अपमन्यते | अभि – (अभिमाने) – अभिमन्यते |

Footnotes – १ वा ल्यपि इत्युक्त्वेपि नान्तानिट्त्वात् नित्यं लोपः २ मनेरुश्च इन् |

३ कपिमतिजनिगाभायाहिभ्यश्च | एभ्यस्तुः स्यात् |

[५६४] मनु = अवबोधने | ८ | सकर्म. | सेट् | आत्मने. ||

(१) लटि – मनुते १ | मनुताम् (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने २ | मेनाते | मेनिरे ||

कर्मणि – मन्यते | णिचि – मानयति-ते | सनि – मिमनिषते | यङि – मंमन्यते | यङ्लुकि – मंमनीति-मंमन्ति |

कृत्सु – मनितव्यम् | मननीयम् | मान्यम् | मनितम् ३ | मन्वानः | मननम् | मात्वा – मत्वा | संमत्य ||

Footnotes – १ मन्महे किमपि तुन्दिलं महः २ अत एकहल्मध्य– इति एतौ अभ्यासलोपौ |

(ई) लकारेषु – No Inflections in different moods and tenses found From Morphological Generator at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(उ) कृदन्ताः – As detailed at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययानि

४  आत्मने.

८ आत्मने.

तुमुन्

मन्तुम्

मनितुम्

णमुल्

मानं

मानं

क्त्वा

मत्वा/मत्त्वा

मनित्वा/मनित्त्वा/मत्वा/मत्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

 

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

मन्तृ

मन्त्री

मनितृ

मनित्री

तव्यत्

मन्तव्य

मन्तव्या

मनितव्य

मनितव्या

यक्

मन्यमान

मन्यमाना

मन्यमान

मन्यमाना

शानच्

मन्यमान

मन्यमाना

मन्वान

मन्वाना

ण्वुल्

मानक

मानिका

मानक

मानिका

ण्यत्

मान्य

मान्या

मान्य

मान्या

क्त

मत

मता

मत

मता

क्तवतु

मतवत्

मतवती

मतवत्

मतवती

अनीयर्

मननीय

मननीया

मननीय

मननीया

 

ऊ) मन्-धातुतः शब्दाः –

ऊ-1) मन्युः – detailed at the beginning.

More shall be added as we shall come across.

 

-o-O-o-