धातुः भुज्

गीतायाः प्रथमे अध्याये पञ्चमे श्लोके अस्ति उल्लेखः “पुरुजित् कुन्तिभोजश्च”-इति |

कुन्तिभोजः is a compound word to be deciphered as कुन्तेः भोजः

The word भोजः is detailed in Apte’s Practical Dictionary as (Pg 727 भुज्-अच्). However the meaning of भोजः as detailed does not fit the deciphering as कुन्तेः भोजः. The meaning of भोजः is detailed as follows.

भोजः [भुज् – अच्] =

  1. Name of a celebrated king of मालवा (or धारा), supposed to have flourished about the end of the tenth or the beginning of eleventh century and to have been a great patron of Sanskrit learning. He is also supposed to have been the author of several learned works such as सरस्वतीकंटाभरण &c.

  2. Name of a country

  3. Name of a king of विदर्भ-s. भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः (रघुवंशे 5-39)

  4. भोजाः (m. pl.) = Name of a people.

  • अच्

    • is explained only as a प्रत्याहार in Dictionary of Sanskrit Grammar by काशिनाथशास्त्री अभ्यंकर not as a suffix प्रत्ययः.

    • In Apte’s dictionary itself it is not detailed in the “Explanation of terminations used in the derivation of words”.

 

Certainly however the word भोजः has a derivation from the धातुः भुज्

 

Actually there is another word भोगः (भुज्-घञ्). Meaning of this word seems to explain meaning of कुन्तिभोज more appropriately. Meaning of भोगः in Apte’s dictionary is –

भोगः [भुज्-धञ्] =

  1. Eating, consuming

  2. Enjoyment, fruition

  3. Possession

  4. Utility, advantage

  5. Rule, governing, government

  6. Use, application (as of a deposit)

  7. Suffering, enduring, experiencing

  8. Feeling, perception

  9. Enjoyment of women, sexual enjoyment, carnal pleasure

  10. An enjoyment, an object of enjoyment or pleasure भोगे रोगभयम् (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 35)

  11. A repast, feast, banquet

  12. Food

  13. Food, offering to an idol

  14. Profit, gain

  15. Many more meanings …

 

घञ् = कृत्प्रत्ययः ‘अ’ causing substitution of वृद्धि for the preceding vowel applied in various senses as explained in various aphorisms (पा. 3-3-16 to 42, 3-3-45 to 55, 3-3-120 to 125) e.g. पादः, आयः, रोगः, भावः, अवग्राहः, प्रावारः, अवतारः, लेखः, रागः, etc.)

 

कुन्तिभोज was king of कुन्ति and the meanings of भोगः as –

  1. Possession

  2. Governing, Government

fit the meaning.

 

धातुः भुज् (pg 720/721)

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

भुज्

  1. 6 प. (भुजति, भुग्न)

    1. To bend

    2. To curve, make crooked

  2. 7 उ. (भुनक्ति – भुङ्क्ते, भुक्त)

    1. To eat, devour, consume शयनस्थो न भुञ्जीत (मनुस्मृत्यां 4-74)

    2. To enjoy, use, possess (property, etc.)

    3. To enjoy carnally (Atm.) सदयं बुभुजे महाभुजः (रघुवंशे 8-7) सुरूपं वा कुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते (मनुस्मृत्यां 9-14)

    4. To rule, protect, govern, guard राज्यं न्यासमिवाभुनक् (रघुवंशे 12-18)

    5. To suffer, endure, experience वृद्धो नरो दुःखशतानि भुङ्क्ते (सिद्धान्तकौमुद्याम्)

    6. To pass, live through (as time)

    7. causative – To cause to eat, feed with भोजयति-ते

    8. desiderative – To wish to eat, etc. बुभुक्षति-ते

(आ) धातुपाठसूच्याम्

  1. भुज् | तु० अनिट् प० | भुजो कौटिल्ये ६. १५३ ||

  2. भुज् | रु० अनिट् प० | भुज पालनाभ्यवहारयोः ७. १७

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

(१) तत्र धातुकोशे

  1. भुज पालनाभ्यवहारयोः [५५२] ७ । सक. । अनिट् । प. । भुनक्ति |

  2. भुजो (भुज्) = कौटिल्ये ६ । अक. । अनिट् । प. । ओदित् | भुजति | ५ बुभोज । म. बुभोजिथ ।। ६ भोक्ता ।। ७ भोक्ष्यति ।। ८ भुज्यात् । भुज्यास्ताम् । ९ अभौक्षीत् । अभौक्ता ।। ओदितश्च । भुग्नः ।

(२) धातुरूपावल्याम्

Only [५५२] भुज पालनाभ्यवहारयोः ७ is detailed –

(१) लटि – भुनक्ति | भुङ्क्तः | भुञ्जन्ति || (२) लोटि – भुनक्तु | (३) लङ्-लकारे – अभुनक् | (४) विधिलिङ्-लकारे – भुञ्ज्यात् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) बुभोज | बुभुजतुः | (म.) बुभोजिथे | (उ.) बुभुजिव | (६) लुट्-लकारे – भोक्ता | (७) लृट्-लकारे – भोक्ष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – भुज्यात् | भुज्यास्ताम् | (९) लुङ्-लकारे – अभौक्षीत्६ | अभौक्तान् | अभौक्षुः || (१०) लृङ्-लकारे –  अभोक्ष्यत् ||

पालनभिन्नेऽर्थेआत्मनेपदम्(१) लटि – (प्र.) भुङ्क्ते८ | भुञ्जाते | भुञ्जते | (म.) भुङ्क्षे | (उ.) भुञ्जे | भुञ्ज्वहे | (२) लोटि – (प्र.) भुङ्क्ताम् | भुञ्जाताम् | (म.) भुङ्क्ष्व | भुञ्जाथाम् | भुङ्ध्वम् | (उ.) भुनजै || (३) लङ्-लकारे – अभुङ्क्त | (म.) अभुङ्क्थाः |  (उ.) अभुञ्जि | (४) विधिलिङ्-लकारे – भुञ्जीत | भुञ्जीयाताम् | (५) लिट्-लकारे – बुभुजे१ | (६) लुट्-लकारे – भोक्तासे | (७) लृट्-लकारे – भोक्ष्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – भुक्षीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अभुक्त२ | अभुक्षाताम् | अभुक्षत | (१०) लृङ्-लकारे –  अभोक्ष्यत ||

कर्मणि – भुज्यते | णिचि – भोजयति३ | सनि – बुभुक्षति / बुभुक्षते | यङि – बोभुज्यते | यङ्लुकि – बोभोक्ति / बोभोजीति |

कृत्सु – भोक्तव्यम् | भोजनीयम् | भोज्यम्४ / भोग्यम् | भुक्तः | भुञ्जन् | भुञ्जानः | भोक्तुम् | भोजनम् | भुक्त्वा | संभुज्य || भोगः | भुजः |

Footnotes – ६ षष्ठो लुङ् । ७ भुजोऽनवने । ८ अभ्यवहरति इत्यर्थः।

१ बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम् । इति रघुः । २ दशमो लुङ् । ३ निगरणार्थत्वात्परस्मैपदमेव । ४ भोज्यं भक्ष्ये । भोग्यमन्यत् ।

 

(ई) लकारेषु – Inflections in different moods and tenses From Morphological Generator at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

लट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुनक्ति

भुङ्क्तः

भुञ्जन्ति

मध्यमपुरुषः

भुनक्षि

भुङ्क्थः

भुङ्क्थ

उत्तमपुरुषः

भुनज्मि

भुञ्ज्वः

भुञ्ज्मः

 

लिट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

बुभोज

बुभुजतुः

बुभुजुः

मध्यमपुरुषः

बुभोजिथ

बुभुजथुः

बुभुज

उत्तमपुरुषः

बुभोज

बुभुजिव

बुभुजिम

 

लुट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ता

भोक्तारौ

भोक्तारः

मध्यमपुरुषः

भोक्तासि

भोक्तास्थः

भोक्तास्थ

उत्तमपुरुषः

भोक्तास्मि

भोक्तास्वः

भोक्तास्मः

 

लृट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ष्यति

भोक्ष्यतः

भोक्ष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

भोक्ष्यसि

भोक्ष्यथः

भोक्ष्यथ

उत्तमपुरुषः

भोक्ष्यामि

भोक्ष्यावः

भोक्ष्यामः

 

लोट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्तात्/भुनक्तु

भुङ्क्ताम्

भुञ्जन्तु

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्तात्/भुङ्ग्धि

भुङ्क्तम्

भुङ्क्त

उत्तमपुरुषः

भुनजानि

भुनजाव

भुनजाम

 

लङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुनक्/अभुनग्

अभुङ्क्ताम्

अभुञ्जन्

मध्यमपुरुषः

अभुनक्/अभुनग्

अभुङ्क्तम्

अभुङ्क्त

उत्तमपुरुषः

अभुनजम्

अभुञ्ज्व

अभुञ्ज्म

 

विधिलिङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुञ्ज्यात्

भुञ्ज्याताम्

भुञ्ज्युः

मध्यमपुरुषः

भुञ्ज्याः

भुञ्ज्यातम्

भुञ्ज्यात्

उत्तमपुरुषः

भुञ्ज्याम्

भुञ्ज्याव

भुञ्ज्याम

 

आशीर्लिङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुज्यात्

भुज्यास्ताम्

भुज्यासुः

मध्यमपुरुषः

भुज्याः

भुज्यास्तम्

भुज्यास्त

उत्तमपुरुषः

भुज्यासम्

भुज्यास्व

भुज्यास्म

 

लुङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभौक्षीत्

अभौक्ताम्

अभौक्षुः

मध्यमपुरुषः

अभौक्षीः

अभौक्तम्

अभौक्त

उत्तमपुरुषः

अभौक्षम्

अभौक्ष्व

अभौक्ष्म

 

लृङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभोक्ष्यत्

अभोक्ष्यताम्

अभोक्ष्यन्

मध्यमपुरुषः

अभोक्ष्यः

अभोक्ष्यतम्

अभोक्ष्यत

उत्तमपुरुषः

अभोक्ष्यम्

अभोक्ष्याव

अभोक्ष्याम

 

लट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्ते

भुञ्जाते

भुञ्जते

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्षे

भुञ्जाथे

भुङ्ग्ध्वे

उत्तमपुरुषः

भुञ्जे

भुञ्ज्वहे

भुञ्ज्महे

 

लिट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

बुभुजे

बुभुजाते

बुभुजिरे

मध्यमपुरुषः

बुभुजिषे

बुभुजाथे

बुभुजिध्वे

उत्तमपुरुषः

बुभोजे

बुभुजिवहे

बुभुजिमहे

 

लुट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ता

भोक्तारौ

भोक्तारः

मध्यमपुरुषः

भोक्तासे

भोक्तासाथे

भोक्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

भोक्ताहे

भोक्तास्वहे

भोक्तास्महे

 

लृट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ष्यते

भोक्ष्येते

भोक्ष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

भोक्ष्यसे

भोक्ष्येथे

भोक्ष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

भोक्ष्ये

भोक्ष्यावहे

भोक्ष्यामहे

 

लोट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्ताम्

भुञ्जाताम्

भुञ्जताम्

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्ष्व

भुञ्जाथाम्

भुङ्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुनजै

भुनजावहै

भुनजामहै

 

लङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुङ्क्त

अभुञ्जाताम्

अभुञ्जत

मध्यमपुरुषः

अभुङ्क्थाः

अभुञ्जाथाम्

अभुङ्ग्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभुञ्ज

अभुञ्ज्वहि

अभुञ्ज्महि

 

विधिलिङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुञ्जीत

भुञ्जीयाताम्

भुञ्जीरन्

मध्यमपुरुषः

भुञ्जीथाः

भुञ्जीयाथाम्

भुञ्जीध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुञ्जीय

भुञ्जीवहि

भुञ्जीमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुक्षीष्ट

भुक्षीयास्ताम्

भुक्षीरन्

मध्यमपुरुषः

भुक्षीष्ठाः

भुक्षीयास्थाम्

भुक्षीध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुक्षीय

भुक्षीवहि

भुक्षीमहि

 

लुङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुक्त

अभुक्षाताम्

अभुक्षत

मध्यमपुरुषः

अभुक्थाः

अभुक्षाथाम्

अभुग्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभुक्षि

अभुक्ष्वहि

अभुक्ष्महि

 

लृङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभोक्ष्यत

अभोक्ष्येताम्

अभोक्ष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अभोक्ष्यथाः

अभोक्ष्येथाम्

अभोक्ष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभोक्ष्मे

अभोक्ष्यावहि

अभोक्ष्यामहि

 

(उ) कृदन्ताः – No कृदन्त-s are detailed at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

-o-o-o-

धातुः धृष्

गीतायाः प्रथमे अध्याये पञ्चमस्य श्लोकस्य आरम्भे अस्ति उल्लेखः “धृष्टकेतुः”-इति |

This can be deciphered as a compound word “धृष्टः केतुना यः सः” (=सूर्यः) Sun is said to suffer the eclipse because of केतु !

In Apte’s dictionary, for the word धृष्ट, following detail is given.

*
*

 

The word धृष्टः is obviously past passive participle क्त-कृदन्त of धातुः धृष्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

धातुः धृष्

  1. 1 P (धर्षति, धर्षित) =

    1. To come together, be compact

    2. To hurt or injure

    3. To insult, treat with indignity

    4. To assail, overcome, overpower, conquer, destroy

    5. To dare to attack, challenge, defy

  2. 5 P (धृष्णोति, धृष्ट) =

    1. To be bold or courageous

    2. To be confident

    3. To be proud or overbearing

    4. To be impudent or impatient

    5. To dare, venture

    6. To brave, challenge (भट्टिकाव्ये 14-102)

    7. To insult, treat with contempt

  3. 10 U

    1. 10 P (धर्षयति) =

      1. To offend, hurt, injure

      2. To insult, treat with indignity

      3. To assail, overcome, overpower, conquer, destroy

      4. To dare to attack, challenge, defy

      5. To violate or outrage

    2. 10 A (धर्षयते) – To assail, attack, outrage

Actually धृष्ट is past passive participle for 5 P.

आ) धातुपाठसूच्याम् –

  1. धृष् | चु० सेट् उ० (१. ३. ७४)| धृष प्रसहने १०. ३८८ ||

  2. धृष् | स्वा० सेट् प० | ञिधृषा प्रागल्भ्ये ५. २५

Here धृष् is not detailed as 1 P.

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे –

  1. धृष् = प्रसहने [६४०] १० । सक. । सेट् । उ. । आधृषीयः । धर्षयति-ते ।

  2. ञिधृषा = प्रागल्भ्ये [४८७] ५ । अक. । सेट् । प. । ञ्-ईत् । आदिच्च । धृष्णोति ।

Here also धृष् is not detailed as 1 P.

2. धातुरूपावल्याम् –

*
*

 

(ई) लकारेषु रूपाणि – as detailed at  http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

लट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णोति

धृष्णुतः

धृष्णुवन्ति

मध्यमपुरुषः

धृष्णोषि

धृष्णुथः

धृष्णुथ

उत्तमपुरुषः

धृष्णोमि

धृष्णुवः

धृष्णुमः

 

लिट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

दधर्ष

दधृषतुः

दधृषुः

मध्यमपुरुषः

दधर्षिथ

दधृषथुः

दधृष

उत्तमपुरुषः

दधर्ष

दधृषिव

दधृषिम

 

लुट्–लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षिता

धर्षितारौ

धर्षितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षितासि

धर्षितास्थः

धर्षितास्थ

उत्तमपुरुषः

धर्षितास्मि

धर्षितास्वः

धर्षितास्मः

 

लृट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षिष्यति

धर्षिष्यतः

धर्षिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

धर्षिष्यसि

धर्षिष्यथः

धर्षिष्यथ

उत्तमपुरुषः

धर्षिष्यामि

धर्षिष्यावः

धर्षिष्यामः

 

लोट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णोतु/धिष्णुतात्

धृष्णुताम्

धृष्णुवन्तु

मध्यमपुरुषः

धृष्णुहि/धिष्णुतात्

धृष्णुतम्

धृष्णुत

उत्तमपुरुषः

धृष्णवानि

धृष्णवाव

धृष्णवाम

 

लङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधृष्णोत्

अधृष्णुताम्

अधृष्णुवन्

मध्यमपुरुषः

अधृष्णोः

अधृष्णुतम्

अधृष्णुत

उत्तमपुरुषः

अधृष्णवम्

अधृष्णुव

अधृष्णुम

 

विधिलिङ-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णुयात्

धृष्णुयाताम्

धृष्णुयुः

मध्यमपुरुषः

धृष्णुयाः

धृष्णुयातम्

धृष्णुयात

उत्तमपुरुषः

धृष्णुयाम्

धृष्णुयाव

धृष्णुयाम

 

आशीर्लिङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्यात्

धृष्यास्ताम्

धृष्यासुः

मध्यमपुरुषः

धृष्याः

धृष्यास्तम्

धृष्यास्त

उत्तमपुरुषः

धृष्यासम्

धृष्यास्व

धृष्यास्म

 

लुङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षीत्

अधर्षिष्टाम्

अधर्षिषुः

मध्यमपुरुषः

अधर्षीः

अधर्षिष्टम्

अधर्षिष्ट

उत्तमपुरुषः

अधर्षिषम्

अधर्षिष्व

अधर्षिष्म

 

लट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षति/धर्षयति

धर्षतः/धर्षयतः

धर्षन्ति/धर्षयन्ति

मध्यमपुरुषः

धर्षसि/धर्षयसि

धर्षथः/धर्षयथः

धर्षथ/धर्षयथ

उत्तमपुरुषः

धर्षामि/धर्षयामि

धर्षावः/धर्षयावः

धर्षामः/धर्षयामः

 

निम्नलिखितानि लिट्-लकारे रूपाणि साधूनि न दृश्यन्ते |

लिट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

धर्षयाञ्

धर्षयाञ्च

धर्षयामासतुः/

धर्षयामासुः/

मध्यमपुरुषः

धर्षयामासिथ/

धर्षयाञ्च्

धर्षयाञ् धर्षयाञ्चक्

धर्षयामासथुः/

धर्षयामासथ /

उत्तमपुरुषः

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

धर्षयाञ्च्

धर्षयाञ्च्

धर्षयामासिव/

धर्षयामासिम/

 

लुट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिता

धर्षयितारौ

धर्षयितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षयितासि

धर्षयितास्थः

धर्षयितास्थ

उत्तमपुरुषः

धर्षयितास्मि

धर्षयितास्वः

धर्षयितास्मः

 

लृट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिष्यति

धर्षयिष्यतः

मध्यमपुरुषः

धर्षयिष्यसि

धर्षयिष्यथ

उत्तमपुरुषः

धर्षयिष्यामि

धर्षयिष्यावः

धर्षयिष्यामः

 

लोट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयतात्/धर्षयतु

धर्षयताम्

धर्षयन्तु

मध्यमपुरुषः

धर्षय/धर्षयतात्

धर्षयतम्

धर्षयत

उत्तमपुरुषः

धर्षयाणि

धर्षयाव

धर्षयाम

 

लङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयत्

अधर्षयताम्

अधर्षयन्

मध्यमपुरुषः

अधर्षयः

अधर्षयतम्

अधर्षयत

उत्तमपुरुषः

अधर्षयम्

अधर्षयाव

अधर्षयाम

 

विधिलिङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत

धर्षयेताम्

धर्षयेयुः

मध्यमपुरुषः

धर्षयेः

धर्षयेतम्

धर्षयेत

उत्तमपुरुषः

धर्षयेयम्

धर्षयेव

धर्षयेम

 

आशीर्लिङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्ष्यात्

धर्ष्यास्ताम्

धर्ष्यासुः

मध्यमपुरुषः

धर्ष्याः

धर्ष्यास्तम्

धर्ष्यास्त

उत्तमपुरुषः

धर्ष्यासम्

धर्ष्यास्व

धर्ष्यास्म

 

लुङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत्/

अदीधृषत्

अदधर्षताम्/

अदीधृषताम्

अदधर्षन्

/अदीधृषन्

मध्यमपुरुषः

अदधर्षः/

अदीधृषः

अदधर्षतम्/

अदीधृषतम्

अदधर्षत/

अदीधृषत

उत्तमपुरुषः

अदधर्षम्/

अदीधृषम्

अदधर्षाव/

अदीधृषाव

अदधर्षाम/

अदीधृषाम

 

लृङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयिष्यत्

अधर्षयिष्यताम्

अधर्षयिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अधर्षयिष्यः

अधर्षयिष्यतम्

अधर्षयिष्यत

उत्तमपुरुषः

अधर्षयिष्यम्

अधर्षयिष्याव

अधर्षयिष्याम

 

लट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयते

धर्षयेते

धर्षयन्ते

मध्यमपुरुषः

धर्षयसे

धर्षयेथे

धर्षयध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षये

धर्षयावहे

धर्षयामहे

निम्नलिखितानि लिट्-लकारे रूपाणि साधूनि न दृश्यन्ते |

लिट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयामास/धर्षयाञ्चक्

धर्षयामासतुः/

धर्षयाञ्

धर्षयामासुः/

धर्षयाम्ब

मध्यमपुरुषः

धर्षयामासिथ/धर्षयाञ्च् धर्षयाञ्

धर्षयामासथुः/

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

उत्तमपुरुषः

धर्षयामास/धर्षयाञ्चक् /धर्षयाम्ब्

धर्षयामासिव

धर्षयामासिम/धर्षयाम्ब्

 

लुट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिता

धर्षयितारौ

धर्षयितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षयितासे

धर्षयितासाथे

धर्षयिताध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षयिताहे

धर्षयितास्वहे

धर्षयितास्महे

 

लृट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिष्यते

धर्षयिष्येते

धर्षयिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

धर्षयिष्यसे

धर्षयिष्येथे

धर्षयिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षयिष्ये

धर्षयिष्यावहे

धर्षयिष्यामहे

 

लोट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयताम्

धर्षयेताम्

धर्षयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

धर्षयस्व

धर्षयेथाम्

धर्षयध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयै

धर्षयावहै

धर्षयामहै

 

लङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयत

अधर्षयेताम्

अधर्षयन्त

मध्यमपुरुषः

अधर्षयथाः

अधर्षयेथाम्

अधर्षयध्वम्

उत्तमपुरुषः

अधर्षये

अधर्षयावहि

अधर्षयामहि

 

विधिलिङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयेत

धर्षयेयाताम्

धर्षयेरन्

मध्यमपुरुषः

धर्षयेथाः

धर्षयेयाथाम्

धर्षयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयेय

धर्षयेवहि

धर्षयेमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिषीष्ट

धर्षयिषीयास्ताम्

धर्षयिषीरन्

मध्यमपुरुषः

धर्षयिषीष्ठाः

धर्षयिषीयास्थाम्

धर्षयिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयिषीय

धर्षयिषीवहि

धर्षयिषीमहि

 

लुङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत/

अदीधृषत

अदधर्षेताम्/

अदीधृषेताम्

अदधर्षन्त

/अदीधृषन्त

मध्यमपुरुषः

अदधर्षथाः/

अदीधृषथाः

अदधर्षेथाम्/

अदीधृषेथाम्

अदधर्षध्वम्/

अदीधृषध्व

उत्तमपुरुषः

अदधर्षे/

अदीधृषे

अदधर्षावहि/

अदीधृषावहि

अदधर्षामहि/

अदीधृषामहि

 

लृङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयिष्यत

अधर्षयिष्येताम्

अधर्षयिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अधर्षयिष्यथाः

अधर्षयिष्यथाम्

अधर्षयिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अधर्षयिष्ये

अधर्षयिष्यावहि

अधर्षयिष्यामहि

 

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from

http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययानि

५ प.

१० उ.

तुमुन्

धर्षितुम्

धर्षयितुम्

णमुल्

धर्षम्

धर्षम्

क्त्वा

धर्षित्त्वा/धर्षित्वा

धर्षयित्वा/धर्षयित्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

५ प.

१० उ.

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

धर्षितृ

धर्षित्री

धर्षयितृ

धर्षयित्री

तव्यत्

धर्षितव्य

धर्षितव्या

धर्षयितव्य

धर्षयितव्या

यक्

धृष्यमाण

धृष्यमाणा

धर्ष्यमाण

धर्ष्यमाणा

शतृ

धृष्णुवत्

धृष्णुवन्ती

धर्षत् / धर्षयत्

धर्षन्ती / धर्षयन्ती

शानच्

धर्षयमाण

धर्षयमाणा

ण्वुल्

धर्षक

धर्षिका

धर्षक

धर्षिका

ण्यत्

धर्ष्य

धर्ष्या

धर्ष्य

धर्ष्या

क्त

धृष्ट

धृष्टा

धर्षित

धर्षिता

क्तवतु

धृष्टवत्

धृष्टवती

धर्षितवत्

धर्षितवती

अनीयर्

धर्षणीय

धर्षणीया

धर्षणीय

धर्षणीया

 

ऊ) धृष्-धातुतः शब्दाः – This study started off with the word धृष्टकेतुः. More words, as we may come along.

 

-o-O-o-

धातुः रम्

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति उल्लेखः “द्रुपदश्च महारथः”-इति |

The word महारथः is a compound word to be deciphered as महान् रथः यस्य सः

The word रथः may have derivation from the धातुः रथ् as detailed in –

बृहद्धातुरूपावल्याम् धातुकोशे –

रथ = हिंसासंराद्ध्योः (संराद्धिः = पाक.) | ४ । हिंसयां सक. । सेट् | प. | रथ्यति |

However no more details of धातुः रथ् are available in बृहद्धातुरूपावली or in धातुपाठसूची or in Apte’s dictionary or in Morph-generator of University of Hyderabad.

 

Rather –

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे –

रथः [रम्यते अनेन अत्र वा – रम्-क्थन् compare Un 2.2]

  1. Un 2.2 इत्यस्मिन् उणादिसूत्रे – हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्थन् |

  2. “क्थन्” इति प्रत्ययः येन धातुतः करणवाचकं नाम | It seems suffix क्थन् helps to get a noun related to the instrument, which becomes the instrument for effective action implicit in the धातुः

Considering this we can rather study धातुः रम् and not धातुः रथ्

धातुः रम् आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

रम् 1 A. (रमते but परस्मैपदी when preceded by वि, आ, परि, उप रेमे अरंस्त अरंसीत् रंस्यते, रंतुं, रत)

  1. To be pleased or delighted, rejoice, be gratified रहसि रमते (मालविकाग्निमित्रे 3-2)

  2. To rejoice at, be pleased with, take delight in, be fond of (with instr. or locative) लोलापाङ्गैर्यदि न रमसे लोचनैर्वञ्चितोऽसि (मेघदूते 27)

  3. To play, sport, dally, amuse oneself with राजप्रियाः कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह (भामिनीविलासे 1-126)

 

आ) धातुपाठसूच्याम्

रम् | भ्वा० अनिट् आ० | रमु क्रीडायाम् | रम इति माधवः १. ९८९

  • The mention रम इति माधवः seems to refer to some grammarian माधवः previous to पाणिनि who possibly referred to the धातु as रम

  • पाणिनि himself refers to the धातु as रमु

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे

रमु = क्रीडायाम् [२४५] १ । अक. । अनि । आ. । अनुदात्तोपदेशः | रमते | विरम्य – विरत्य | रमेर्वृद्धिश्च | अठप्रत्ययश्च | रामठम् = हिङ्गु | विरमति = आरमति = म्रियते |

2. धातुरूपावल्याम्

[२४५] रमु = क्रीडायाम् १ । अक. । अनि । आ. ।

(१) लटि – रमते | (२) लोटि – रमताम् | (३) लङ्-लकारे – अरमत | (४) विधिलिङ्-लकारे – रमेत | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) रेमे | रेमाते | रेमिरे | (म.) रेमिषे | रेमाथे | रेमिध्वे | (उ.) रेमे | रेमिवहे | रेमिमहे | (६) लुट्-लकारे – रन्ता | (७) लृट्-लकारे – रंस्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – रंसीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अरंस्त | (१०) लृङ्-लकारे –  अरंस्यत |

भावे – रम्यते | णिचि – रमयति-ते | [९] अरीरमत्-त | सनि – रिरंसते | यङि – रंरम्यते | यङ्लुकि – रंरन्ति-रंरमीति |

कृत्सु – रन्तव्यम् | रमणीयम् | रम्यम् | रतः | रममाणः | रमणम् | रमित्वा-रत्वा | विरम्य |

उत्पदिष्णुः | पादुकः | संपत् | आपत् | पादः | पद्यम् | पाद्यम् | पद्मम् |

उपसर्गैः सह – विरमति | आरमति | परिरमति | उपनिवृत्तौ, नाशे कर्मत्यागे च | वा-परस्मैपदम् | उपरमति-ते | उपरतिः | उपरतः | उप + आ = निवृत्तौ प्रत्यागतौ च | उपारमते | रमः | रामः — आरामः = उपवनम् | रमणः | रन्तिः | रत्नम् | सुरतः | सूरतः | रथः | रथ्या | स्तम्बेरमः = हस्ती |

Footnotes

*
*

 

(ई) लकारेषु रूपाणि – as detailed at  http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

लटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रमते

रमेते

रमन्ते

मध्यमपुरुषः

रमसे

रमेथे

रमध्वे

उत्तमपुरुषः

रमे

रमावहे

रमामहे

 

लिटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रेमे

रेमाते

रेमिरे

मध्यमपुरुषः

रेमिषे

रेमाथे

रेमिध्वे

उत्तमपुरुषः

रेमे

रेमिवहे

रेमिमहे

 

लुटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रन्ता

रन्तारौ

रन्तारः

मध्यमपुरुषः

रन्तासे

रन्तासाथे

रन्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

रन्ताहे

रन्तास्वहे

रन्तास्महे

 

लृटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रंस्यते

रंस्येते

रंस्यन्ते

मध्यमपुरुषः

रंस्यसे

रंस्येथे

रंस्यध्वे

उत्तमपुरुषः

रंस्ये

रंस्यावहे

रंस्यामहे

 

लोटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रमताम्

रमेताम्

रमन्ताम्

मध्यमपुरुषः

रमस्व

रमेथाम्

रमध्वम्

उत्तमपुरुषः

रमै

रमावहै

रमामहै

 

लङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अरमत

अरमेताम्

अरमन्त

मध्यमपुरुषः

अरमथाः

अरमेथाम्

अरमध्वम्

उत्तमपुरुषः

अरमे

अरमावहि

अरमामहि

 

विधिलिङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रमेत

रमेयाताम्

रमेरन्

मध्यमपुरुषः

रमेथाः

रमेयाथाम्

रमेध्वम्

उत्तमपुरुषः

रमेय

रमेवहि

रमेमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रंसीष्ट

रंसीयास्ताम्

रंसीरन्

मध्यमपुरुषः

रंसीष्ठाः

रंसीयास्थाम्

रंसीध्वम्

उत्तमपुरुषः

रंसीय

रंसीवहि

रंसीमहि

 

लुङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अरंस्त

अरंसाताम्

अरंसत

मध्यमपुरुषः

अरंस्थाः

अरंसाथाम्

अरन्ध्वम्/अरन्द्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अरंसि

अरंस्वहि

अरंस्महि

 

लृङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अरंस्यत

अरंस्येताम्

अरंस्यन्त

मध्यमपुरुषः

अरंस्यथाः

अरंस्येथाम्

अरंस्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अरंस्ये

अरंस्यावहि

अरंस्यामहि

 

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from

http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययानि

तुमुन्

रन्तुम्

णमुल्

रामं

क्त्वा

रमित्वा/रमित्त्वा/रत्वा/रत्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

रन्तृ

रन्त्री

तव्यत्

रन्तव्य

रन्तव्या

यक्

रम्यमाण

रम्यमाणा

शानच्

रममाण

रममाणा

ण्वुल्

रामक

रामिका

यत्

रम्य

रम्या

क्त

रत

रता

क्तवतु

रतवत्

रतवती

अनीयर्

रमणीय

रमणीया

-o-O-o-

धातुः पद्

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति उल्लेखः “द्रुपदश्च महारथः”-इति |

One can consider द्रुपद as an adjective, a compound word having the component words द्रु and पद

Taking the context of the first component word द्रु a study of the धातु द्रु was done. Now on to study of धातु पद् taking the context of the second component word पद.

In Apte’s Practical Sanskrit-English Dictionary, the word is detailed as follows –

पदम् [पद्-अच्] =

  1. a foot (said to be masculine also in this sense)

    1. पदेन on foot

    2. शिखरिषु पदं न्यस्य (मेघदूते 13)

    3. अपथे पदमर्पयन्ति हि (रघुवंशे 9-74)

    4. set foot on (follow) .. a wrong road (रघुवंशे 3-50)

    5. Good qualities set foot (i.e. command notice) everywhere पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते (रघुवंशे 3-62)

    6. no disease stepped into the country जनपदे न गदं पदमादधौ (रघुवंशे 9-4)

  2. pace, step, stride

  3. footstep, footprint, footmark

  4. a trace, mark, impression, vestige

  5. a place, position, station

  6. … many more meanings

From the etymology [पद्-अच्] we proceed to study

धातुः पद्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

  1. 10 आ. पदयते To go, to move

  2. 4 आ. (पद्यते, पन्न caus. – पादयति-ते, desiderative – पित्सते)

    1. To go move

    2. To go to, approach (with accusative)

    3. To attain, obtain, gain ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाप्यपद्यत

    4. To observe, practise स्वधर्मं पद्यमानास्ते

    5. Vedic – to fall down with fatigue

    6. Vedic – To perish

    7. Vedic – To fall out

  3. 1 प. पदति To stand fast or fixed

आ) धातुपाठसूच्याम्

पद (पद्)| चु० सेट् आ० | पद गतौ १०. ४४० ||
पद्  | दि० अनिट् आ० | पद गतौ ४. ६५

धातुपाठसूची does not list धातुः पद् as 1 प.

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे

  1. पद = गतौ [४२१] ४ | सकर्मकः | अनिट् | आत्मनेपदी | पद्यते | पदातिः | पदाजिः |

  2. पद = गतौ १० | सक. | सेट् | आ. | अदन्तः | आवर्गीयः | पदयते |

2. धातुरूपावल्याम् –

(१) लटि – पद्यते | (२) लोटि – पद्यताम् | (३) लङ्-लकारे – अपद्यत | (४) विधिलिङ्-लकारे – पद्येत | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) पेदे | पेदाते | पेदिरे | (म.) पेदिषे | (उ.) पेदिमहे | (६) लुट्-लकारे – पत्ता | (म.) पत्तासे | (७) लृट्-लकारे – पत्स्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – पत्सीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अपादि | (१०) लृङ्-लकारे –  अपत्स्यत |

कर्मणि – पद्यते (कर्तरिवत्) | णिचि – पादयति | [९] अपीपदत् | सनि – पित्सते | यङि – पनीपद्यते | यङ्लुकि – पनीपत्ति |

कृत्सु – पत्तव्यम् | पदनीयम् | पाद्यम् | पन्नः | पत्तुम् | पदनम् | पत्त्वा | प्रपद्य |

उत्पदिष्णुः | पादुकः | संपत् | आपत् | पादः | पद्यम् | पाद्यम् | पद्मम् |

उपसर्गैः सह (उत् = उद्भवे) अक. उत्पद्यते | सम्पत्तौ | (वि-नाशे) – विपद्यते | विपत् | विपत्तिः | (प्रति = स्वीकारे) प्रतिपद्यते | उपपद्यते | (अभि + उप = अङ्गीकरणे) – अभ्युपपद्यते | निर् – निष्पत्तौ | विप्रतिपत्तौ | (वि + उत् = व्युत्) व्युत्पत्तिः |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(१) ४ आ.

लटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पद्यते

पद्येते

पद्यन्ते

मध्यमपुरुषः

पद्यसे

पद्येथे

पद्यध्वे

उत्तमपुरुषः

पद्ये

पद्यावहे

पद्यामहे

लिटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पेदे

पेदाते

पेदिरे

मध्यमपुरुषः

पेदिषे

पेदाथे

पेदिध्वे

उत्तमपुरुषः

पेदे

पेदिवहे

पेदिमहे

लुटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पत्ता

पत्तारौ

पत्तारः

मध्यमपुरुषः

पत्तासे

पत्तासाथे

पत्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

पत्ताहे

पत्तास्वहे

पत्तास्महे

लृटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पत्स्यते

पत्स्येते

पत्स्यन्ते

मध्यमपुरुषः

पत्स्यसे

पत्यस्येथे

पत्स्यध्वे

उत्तमपुरुषः

पत्स्ये

पत्स्यावहे

पत्स्यामहे

लोटि 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पद्यताम्

पद्येताम्

पद्यन्ताम्

मध्यमपुरुषः

पद्यस्व

पद्येथाम्

पद्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

पद्यै

पद्यावहै

पद्यामहै

लङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपद्यत

अपद्येताम्

अपद्यन्त

मध्यमपुरुषः

अपद्यथाः

अपद्येथाम्

अपद्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपद्ये

अपद्यावहि

अपद्यामहि

विधिलिङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पद्येत

पद्येयाताम्

पद्येरन्

मध्यमपुरुषः

पद्येथाः

पद्येयाथाम्

पद्येध्वम्

उत्तमपुरुषः

पद्येय

पद्येवहि

पद्येमहि

आशीर्लिङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पत्सीष्ट

पत्सीयास्ताम्

पत्सीरन्

मध्यमपुरुषः

पत्सीष्ठाः

पत्सीयास्थाम्

पत्सीध्वम्

उत्तमपुरुषः

पत्सीय

पत्सीवहि

पत्सीमहि

लुङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपादि

अपत्साताम्

अपत्सत

मध्यमपुरुषः

अपत्थाः

अपत्साथाम्

अपध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपत्सि

अपत्स्वहि

अपत्स्महि

लृङ्-लकारे 4 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपत्स्यत

अपत्स्येताम्

अपत्स्यन्त

मध्यमपुरुषः

अपत्स्यथाः

अपत्स्येथाम्

अपत्स्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपत्स्ये

अपत्स्यावहि

अपत्स्यामहि

(२) १० आ.

लटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयते

पदयेते

पदयन्ते

मध्यमपुरुषः

पदयसे

पदयेथे

पदयध्वे

उत्तमपुरुषः

पदये

पदयावहे

पदयामहे

लिटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयामास/पदयाञ्चक्रे पदयामासतुः/पदयाञ्च पदयामासुः/पदयाम्बभू

मध्यमपुरुषः

पदयामासिथ/पदयाञ्चक् पदयामासथुः/पदयाञ्च पदयामास/पदयाम्बभूव्

उत्तमपुरुषः

पदयामास/पदयाञ्चक्रे पदयामासिव/पदयाम्बभ् पदयामासिम/पदयाम्बभ्

लुटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयिता

पदयितारौ

पदयितारः

मध्यमपुरुषः

पदयितासे

पदयितासाथे

पदयिताध्वे

उत्तमपुरुषः

पदयिताहे

पदयितास्वहे

पदयितास्महे

लृटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयिष्यते

पदयिष्येते

पदयिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

पदयिष्यसे

पदयिष्येथे

पदयिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

पदयिष्ये

पदयिष्यावहे

पदयिष्यामहे

लोटि 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयताम्

पदयेताम्

पदयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

पदयस्व

पदयेथाम्

पदयध्वम्

उत्तमपुरुषः

पदयै

पदयावहै

पदयामहै

लङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपदयत

अपदयेताम्

अपदयन्त

मध्यमपुरुषः

अपदयथाः

अपदयेथाम्

अपदयध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपदये

अपदयावहि

अपदयामहि

विधिलिङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयेत

पदयेयाताम्

पदयेरन्

मध्यमपुरुषः

पदयेथाः

पदयेयाथाम्

पदयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

पदयेय

पदयेवहि

पदयेमहि

आशीर्लिङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

पदयिषीष्ट

पदयिषीयास्ताम्

पदयिषीरन्

मध्यमपुरुषः

पदयिषीष्ठाः

पदयिषीयास्थाम्

पदयिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

पदयिषीय

पदयिषीवहि

पदयिषीमहि

लुङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपपदत

अपपदेताम्

अपपदन्त

मध्यमपुरुषः

अपपदथाः

अपपदेथाम्

अपपदध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपपदे

अपपदावहि

अपपदामहि

लृङ्-लकारे 10 A

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अपदयिष्यत

अपदयिष्येताम्

अपदयिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अपदयिष्यथाः

अपदयिष्येथाम्

अपदयिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अपदयिष्ये

अपदयिष्यावहि

अपदयिष्यामहि

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कृदव्ययानि

4 A

10 A

तुमुन्

पत्तुम्

पदयितुम्

णमुल्

पादं

पदं

क्त्वा

पत्त्वा

पदयित्वा/पदयित्त्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम् 4A

स्त्रीलिङ्गम् 4A

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम् 10A

स्त्रीलिङ्गम् 10A

तृच्

पतृ

पत्री

पदयितृ

पदयित्री

तव्यत्

पत्तव्य

पत्तव्या

पदयितव्य

पदयितव्या

यक्

पद्यमान

पद्यमाना

पद्यमान

पद्यमाना

शतृ

पदयत्

पदयन्ती

शानच्

पदयमान

पदयमाना

पदयमान

पदयमाना

ण्वुल्

पादक

पादिका

पदक

पदिका

यत् / ण्यत्

पाद्य

पाद्या

पद्य

पद्या

क्त

पत्त

पत्ता

पदित

पदिता

क्तवतु

पत्तवत्

पत्तवती

पदितवत्

पदितवती

अनीयर्

पदनीय

पदनीया

पदनीय

पदनीया

 

(ऊ) पद्-धातुतः शब्दाः – The word पदम् has been detailed at the beginning. More words as we come along.

-o-O-o-

धातुः द्रु

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति उल्लेखः “द्रुपदश्च महारथः”-इति |

आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे following detail is given about the word द्रुपद –

द्रुपदः → Name of a king of पाञ्चाल-s. [He was a son of पृषत्. He and द्रोण were school-fellows, as they learnt science of archery from द्रोण-‘s father भारद्वाज. After द्रुपद succeeded to the throne, द्रोण in pecuniary difficulties went to him on the strength of his former friendship. But the proud monarch disrespected and slighted him. For this, afterwards द्रोण got him captured by his pupils, the Pandavas, but was kind enough to spare his life and allowed him to retain half his kingdom. But the defeat sustained by him at द्रोण’s hands rankled in his soul. With the desire of getting a son, who would avenge his defeat, द्रुपद performed a sacrifice. Agni, the God of sacrificial fire brought forth to him a son धृष्टद्युम्न and daughter द्रौपदी. In the great war द्रोण was emotionally overcome by a mistaken news, that his son अश्वत्थामा was killed. Seizing the opportunity of this sway of द्रोण’s mind, धृष्टद्युम्न slashed द्रोण’s head.

All this detail is about द्रुपद the proper noun.

One can consider द्रुपद as an adjective, a compound word having the component words द्रु and पद –

  1. For the first component द्रु a noun. In Apte’s dictionary there is following detail

    1. द्रु m., n. [द्रवत्यूर्ध्वं द्रु-वा. ढु]

      1. Wood

      2. An instrument made of wood

      3. m. – (1) A tree (2) branch

    2. द्रु f. = Motion

    3. Among Compounds with द्रु

      1. द्रुपदम् = (In Vedas) a pillar

      2. द्रुपदी = a splay-footed female

  2. Second component पद

  3. द्रुः पदयोः यस्य इति द्रुपदः (बहुव्रीहिः) meaning

    1. Taking note of द्रु being a feminine noun meaning motion, One who has motion (notable motion, speed) in his feet

    2. Taking note of द्रु being a masculine/neuter noun meaning wood / wooden instrument द्रुपदः = One, who has wood (wooden sandals) on his feet

,

Etymology of the noun द्रु can as well be traced to धातुः द्रु

द्रु इति धातुः

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

  1. द्रु – 1 प. (द्रवति, द्रुत, desiderative – दुद्रुषति)

    1. To run, to flow, run away, retreat, fly (often with accusative द्वितीया),

      1. यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति (गीतायाम् 11-28)

      2. रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति (गीतायाम् 11-36)

      3. द्रुतं द्रवत कौरवाः (महाभारते)

    2. To rush, attack, assault quickly

    3. To become fluid, melt, ooze

      1. द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः (मालविकाग्निमित्रे 1-24)

      2. द्रवति हृदयमेतत् (वेणीसंहारे 5-21)

    4. To go, move

    5. Causative द्रावयति-ते

      1. To cause to run away, put to flight

      2. To melt, fuse

  2. 5 प. (द्रुणोति)

    1. To hurt, to injure तं दुद्रावाद्रिणा कपिः (भट्टिकाव्ये 14-81)

    2. To go

    3. To repent

Only in Apte’s dictionary the धातु is noted both as 1 P and 5 P.

In the compound word द्रुः पदयोः यस्य इति द्रुपदः the appropriate meaning seems to be ‘to run, go, move, rush’

आ) धातुपाठसूच्याम्

द्रु | भ्वा० अनिट् प० | द्रु गतौ १. १०९५

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

1. तत्र धातुकोशे

द्रु = गतौ [२८६] १ । सकर्मक | अनिट् | प. | उकारान्तः | द्रवति | द्रावयति = विलापयति |

2. धातुरूपावल्याम्

द्रवति | इत्यादि स्रु – स्रवति [२८३] वत् | वि-विद्रवे, पलायने च = विद्रवति | उप- उपद्रवति, उपद्रवे = अनिष्टोत्पादने |

Taking clue from स्रु – स्रवति [२८३] वत् the inflections will be –

१) लटि द्रवति | (२) लोटि द्रवतु | (३) लङ्-लकारे – अद्रवत् | (४) विधिलिङ्-लकारे – द्रवेत् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) दुद्राव | दुद्रुवतुः | दुद्रुवुः | (म.) दुद्रोथ | दुद्रुव | (उ.) दुद्राव-दुद्रव | दुद्रुव | दुद्रुम | (६) लुट्-लकारे – द्रोता | (७) लृट्-लकारे – द्रोष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – द्रूयात् | (९) लुङ्-लकारे – अदुद्रुवत् | (१०) लृङ्-लकारे –  अद्रोष्यत् |

भावे – द्रूयते | णिचि – द्रावयति | अदिद्रवत् – अदुद्रुवत् | सनि – द्रद्रूषति | यङि – दोद्रूयते | यङ्लुकि – दोद्रोति – दोद्रवीति |

कृत्सु – द्रोतव्यम् | द्रवणीयम् | द्रव्यम्-द्राव्यम् | द्रुतः | दृतिः | द्रोतः | द्रवन् | द्रोतुम् | द्रुत्वा |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details found.

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कृदव्ययानि

तुमुन्

द्रोतुम्

णमुल्

द्रावं

क्त्वा

द्रुत्त्वा/द्रुत्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

द्रोतृ

द्रोत्री

तव्यत्

द्रोतव्य

द्रोतव्या

यक्

द्रूयमाण

द्रूयमाणा

शतृ

द्रवत्

द्रवन्ती

ण्वुल्

द्रावक

द्राविका

ण्यत्

द्राव्य

द्राव्या

यत्

द्रव्य

द्रव्या

क्त

द्रुत

द्रुता

क्तवतु

द्रुतवत्

द्रुतवती

अनीयर्

द्रवणीय

द्रवणीया

(ऊ) द्रु-धातुतः शब्दाः

  1. द्रौपदेयाः – द्रु –> द्रुपद –> द्रौपदी –> द्रौपदेयाः (सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः 1-6)

-o-O-o-

धातुः आस्

When I first composed this post in August 2013, I had not known of the book Critical Word Index to the Bhagavadgita by Rao Bahadur Prahlad Diwanji. Now, in August 2016 I have the book. It is a great help to find and compile all words in गीता, which have their derivation from a particular धातुः such as आस् in this instance. Without the book, what I had done in 2013 was that I came across a word from the धातुः आस् starting with reading गीता from the beginning. The first such word is in श्लोक 1’4 in the phrase “अत्र शूरा महेष्वासाः”. I had detailed the grammar of this word. But, now that I have the book, I may as well compile all words. Before that, there should be at least a cursory study of the धातुः आस्

(A)  धातुपाठे – आस् | अ० सेट् आ० | आस उपवेशने २. ११ |

(B) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे – Here आस् is detailed as 2A and also 4P

आस् – I. 2 Ā. (आस्ते, आसांचक्रे, आसिष्ट; आसितुम्, आसित) 1 To sit, lie, rest; Bg.2.45; एतदासनमास्यताम् V.5; आस्यता- मिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः Ms.2.193. -2 To live, dwell; तावद्वर्षाण्यासते देवलोके Mb.; यत्रास्मै रोचते तत्रायमास्ताम् K.196; कुरूनास्ते Sk.; यत्रामृतास आसते Rv.9.15.2; Bk.4.6,8.79. -3 To sit quietly, take no hostile measures, remain idle; आसीनं त्वामुत्थापयति द्वयम् Śi.2.57. -4 To be, exist. -5 To be contained in; जगन्ति यस्यां सविकाशमासत Śi.1.23. -6 To abide, remain, continue or be in any state, be doing anything, last; oft. used with present participles to denote a continuous or uninterrupted action; विदारयन्प्रगर्जंश्चास्ते Pt.1 kept on, continued, tearing up and bellowing; used in this sense also with an adj., subst., indeclinable, past part., an adverb (तूष्णीम् &c.), or with the instr. of a noun; सुखेनास्ते &c. -7 To lead to, result in (with dat.); आस्तां मानसतुष्टये सुकृतिनां नीतिर्नवोढेव वः H.1.185 -8 To cease, have an end. -9 To solemnize, celebrate. -10 To let go, lay or put aside; आस्तां तावत् let it aside, let it go, to say nothing of, not to mention; K.18. -11 To be indifferent; ननु आस्ते इत्युपवेशने भवति । नावश्यमुपवेशने एव, औदासीन्ये$पि दृश्यते । ŚB. on MS.3.6.24. -Caus.To cause to sit, seat, fix; आसयत्सलिले पृथ्वीम् Sk. Desid. आसिसिषते To wish to sit &c. -II.4. P. [आस्यति, आसितुम्] 1 To enclose; border. -2 To admit (as water) into.

Words derived from a धातु will be of four types – तिङन्ताः, कृदन्ताः, सामासिकशब्देषु प्रातिपदिकानि, सुबन्ताः which are mostly तद्धिताः of कृदन्ताः.

तिङन्ताः – आस्ते 3’6, 5’13 पर्युपासते 4’25, 9’22, 12’1, 12’3, 12’20

कृदन्ताः –  ल्यप् – संन्यस्य* 3’30, 5’13, 12’6, 18’57 घञ् – अभ्यासात् 12’12, 18’36 अभ्यासे 12’10 अभ्यासेन 6’35 व्यासः 10’13, 10’37 (Although व्यासः has become known as a proper noun, grammatically, it is a घञ्) संन्यासम्* 5’1, 6’2, 18’2 संन्यासस्य* 18’1 संन्यासः* 5’2, 5’6, 18’7 संन्यासेन* 18’49 समासतः (सम्+आस → तः) 13’18 समासेन 13’3, 13’6, 18’50 ल्युट्आसनम् 6’11 आसने 6’12 शानच् – आसीनम् 9’9 उदासीनः 12’16 सामासिकशब्देषु प्रातिपदिकानिअसन – स्वाध्यायाभ्यसनम् 17’15 आस – महेष्वासाः 1’4 अभ्यासयोगयुक्तेन 8’8 अभ्यासयोगेन 12’9 पूर्वाभ्यासेन 6’44 व्यासप्रसादात् 18’75 संन्यासयोगयुक्तात्मा 9’28 कर्मसंन्यासात्* 5’2 नित्यसंन्यासी* 5’3 सर्वसंकल्पसंन्यासी 6’4 आसन – आचार्योपासनम् 13’7 कमलासनस्थम् 11’35 विहारशय्यासनभोजनेषु 11’42 आसीन – सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु 6’9

सुबन्ताः which are mostly तद्धिताः of कृदन्ताः – उदासीनवत् 9’9, 14’23 संन्यासिनाम्* 18’12 संन्यासी* 6’1 सामासिकस्य 10’33

*विचारणीयाः – The word संन्यास can be obtained either from सम्+नि+आस् or from सम्+नि+आ+अस्. The word संन्यसन as in संन्यसनात् 3’4 or word संन्यस्त as in असंन्यस्तसंकल्पः 6’2 seem to be obtainable from सम्+नि+अस्. It becomes challenging to conclude derivation of these words, whether from आस् or अस्. In Apte’s dictionary न्यस् (actually नि+अस्) is detailed, not न्यास्. But in the Critical Word Index, the word संन्यस्य is mentioned as being from सम्+न्यास्, grammatically a ल्यबन्तम्

न्यस् 4 P. 1 To set or put down, place, throw down; शिखरिषु पदं न्यस्य Me.13; दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम् Ms.6.46. -2 To lay or throw aside, abandon, give up, resign, relinquish; स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मीम् R.2.7; न्यस्तशस्त्रस्य Ve.3.18; so प्राणान् न्यस्यति &c. -3 To put in, place within, place or put down upon anything (with loc.); शिरस्याज्ञा न्यस्ता Amaru.82; चित्रन्यस्त ‘committed to picture’, V.1.4; स्तनन्यस्तोशीरं Ś.3.8 ‘applied’; अयोग्ये न मद्विधो न्यस्यति भारतग्ऱ्यम् Bk.1.22; Me.61. -4 To entrust, consign, commit to the care of, deliver; अहमपि तव सूनौ न्यस्तराज्यः V.5.17; भ्रातरि न्यस्य माम् Bk. 5.82. -5 To give to, confer or bestow upon; रामे श्रीर्न्यस्यतामिति R.12.2. -6 To state, bring forward, adduce, propound (as an argument); अर्थान्तरं न्यस्यति Malli. on Śi.1.17.-7 To settle, fix, appoint. -8 To support.

Of course, there would be many, many तिङन्ताः, कृदन्ताः, सुबन्त-तद्धिताः obtainable from धातुः आस्. There are many good references available to compile these, such as (1) बृहद्धातुरूपावलिः (2) धातुमञ्जरी at http://murthygss.tripod.com/dhaatumanjarI.htm (3) रूपचन्द्रिका by ब्रह्मानन्द त्रिपाठी published by चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, वाराणसी (4) धातुः आस् is #1021 in धातुरूपनन्दिनी by जनार्दन हेगडे, published by संस्कृतभारती, नवदेहली. (5) There are some online resources also. One great initiative in India has been development of tools for formation of words of different types as at http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html But, somehow the tools could not work for धातुः आस्.

As mentioned above, I had started this study of धातुः आस् with the following study of the word महेष्वासाः.

महेष्वासाः =

  1. महान् इष्वासः यस्य सः महेष्वासः (बहुव्रीहिः) | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |
  2. इष्वासः –
    1. इषोः आसः इति इष्वासः
    2. इषुः = बाणः, शरः
  3. आसः = आसनम्, धनुष्यम् (आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे)
    1. Meanings
      1. आसः / आसम् = A seat
      2. A bow स सासिः सासुसूः सास (किरातार्जुनीये 14-5)
      3. Ashes
    2. आसः = आस् → घञ्
    3. घञ् = श्रीमतः “काशिनाथ अभ्यंकर”-महोदयानां संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशे – घञ् = अ-इति कृत्-प्रत्ययः |
      1. पदरुजविशस्पृशो घञ् ३।३।१६ = पदादिभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति। पद्यते ऽसौ पादः। रुजत्यसौ रोगः। विशत्यसौ वेशः। स्पृशति इति स्पर्शः उपतापः। पदेर्ण्वृल्तृचोरपवादो घञ् विधीयते |
      2. भावे ३।३।१८ = भावे वाच्ये धातोः घञ् प्रत्ययो भवति। पाकः। त्यागः। रागः।

This suggests two धातु-s inherent in इष्वास – इष् and आस्.

I have compiled as below तिङन्ताः and कृदन्ताः from references (1) to (4).

तिङन्ताः – (1) लटि – प्र. पु. आस्ते आसाते आसते म. पु. आस्से आसाथे आध्वे उ. पु. आसे आस्वहे आस्महे (2) लोटि – प्र. पु. आस्ताम् आसाताम् आसताम् म. पु. आस्स्व आसाथाम् आध्वम् उ. पु. आसै आसावहै आसामहै (3) लङि – प्र. पु. आस्त आसाताम् आसत म. पु. आस्थाः आसाथाम् आध्वम् उ. पु. आसि आस्वहि आस्महि (4) विधिलिङि – प्र. पु. आसीत आसीयाताम् आसीरन् म. पु. आसीथाः आसीयाथाम् आसीध्वम् उ. पु. आसीय आसीवहि आसीमहि (5) लिटि – प्र. पु. (आसाञ्चक्रे-आसाञ्चक्राते-आसाञ्चक्रिरे) / (आसाम्बभूव-आसाम्बभूवतुः-आसाम्बभूवुः)/ (आसामास-आसामासतुः-आसामासुः) (6) लुटि – प्र. पु. आसिता आसितारौ आसितारः म. पु. आसितासे आसितासाथे आसिताध्वे उ. पु. आसिताहे आसितास्वहे आसितास्महे (7) लृटि – प्र. पु. आसिष्यते आसिष्येते आसिष्यन्ते म. पु. आसिष्यसे आसिष्येथे आसिष्यध्वे उ. पु. आसिष्ये आसिष्यावहे आसिष्यामहे (8) आशीर्लिङि – प्र. पु. आसिषीष्ट आसिषीयास्ताम् आसिषीरन् म. पु. आसिषीष्ठाः आसिषीयास्थाम् आसिषीध्वम् उ. पु. आसिषीय आसिषीवहि आसिषीमहि (9) लुङि – प्र. पु. आसिष्ट आसिषाताम् आसिषत म. पु. आसिष्ठाः आसिषाथाम् आसिध्वम्/आसिढ्वम् उ. पु. आसिषि आसिष्वहि आसिष्महि (10) लृङि – प्र. पु. आसिष्यत आसिष्येताम् आसिष्यत म. पु. आसिष्यथाः आसिष्येथाम् आसिष्यध्वम् उ. पु. आसिष्ये आसिष्यावहि आसिष्यामहि कर्मणि लटि – आस्यते णिचि लटि – आसयति-ते सनि लटि – आसिसिषते

कृदन्ताःक्त आसित क्तवतु आसितवत् तृच् आसितृ/आसित्री  ण्यत् आस्य तव्यत् आसितव्य अनीयर् आसनीय आसीन आसनम् तुमुन् आसितुम् क्त्वा आसित्वा/आसित्त्वा ल्यप् उपास्य ण्वुल् आसक/आसिका यक् आस्यमान/आस्यमाना शानच् आसान/आसाना

-o-O-o-

 

धातुः इष्

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति वाक्यांशः “अत्र शूरा महेष्वासाः ”-इति |

महेष्वासाः =

  1. महान् इष्वासः यस्य सः महेष्वासः (बहुव्रीहिः) | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  2. इष्वासः –

    1. इषोः आसः इति इष्वासः

    2. इषुः = बाणः, शरः

      1. इषुः = इष् → उ

      2. उ = सनाशंसभिक्ष उः ३।२।१६८ इति सूत्रेण

        1. सन्नन्तेभ्यो धातुभ्यः आशंसेर् भिक्षेश्च तच्छीलादिषु कर्तृषु उः प्रत्ययो भवति। चिकीर्षुः। जिहीर्षुः। आशंसुः। भिक्षुः।

        2. श्रीमतः “काशिनाथ अभ्यंकर”-महोदयानां संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशे – “.. उ = कृत्-प्रत्ययः added to bases ending in सन् and also to the roots  आशंस्, भिक्ष्, विद्, इष् ..”

  3. आसः = आसनम्, धनुष्यम्

    1. आसः = आस् → घञ्

This suggests two धातु-s inherent in इष्वास – इष् and आस्.

अत्र प्रथमं इष्-धातोः अभ्यासः |

धातुः इष्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

  1. इष् 6 प. (इच्छति, इयेष, ऐषीत्, एषितुम्-एष्टुम्, इष्ट)

    1. To wish, desire, long for

    2. To choose

    3. To endeavour to obtain, strive or seek for

    4. etc.

  2. इष् 4 प. (इष्यति, इयेष, एषिष्यति, एषितुम्)

    1. To move, to cause to move

    2. To let fly, cast, throw

    3. To raise (as one’s voice)

    4. To sprinkle

  3. इष् 9 प. (इष्णाति)

    1. To cause to move quickly, let fly, cast

    2. To fly off, escape

    3. To strike, smite

    4. To impel, urge, incite, promote

  4. इष् 1 उ. (एषति-ते, ऐषीत्-ऐषीष्ट)

    1. To go, move

    In the context of इषुः = बाणः, शरः the meaning इष् 6 प. (इच्छति) is not relevant.

आ) धातुपाठसूच्याम्

  1. इष् | दि० सेट् प० | इष [ईष] गतौ ४. २२ ||

  2. इष् | तु० सेट् प० | इष (इषु) इच्छायाम् ६. ७८ ||

  3. इष् | क्र्या० सेट् प० | इष आभीक्ष्ण्ये ९. ६१

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् –

1. तत्र धातुकोशे

  1. इष = गतौ [४०१] ४ । सक. । सेट् | प. | इष्यति | इषीका | इष्टका | इषुर्बाणः |

  2. इष = आभीक्ष्ण्ये | ९ । सक. । सेट् | प. |

(१) लटि इष्णाति

(२) लोटि इष्णातु |

(३) लङ्-लकारे – ऐष्णात् |

(४) विधिलिङ्-लकारे – इष्णीयात् |

आर्धधातुके ‘इष्यति’ (४०१) वत् | एषितव्यम्-एष्टव्यम् | इष्टः | इष्णन् | एषितुम्-एष्टुम् | एषित्वा

  1. इष = इच्छायाम् [५०६] ६ । सक. । सेट् | प. | इच्छति |

  2. इषुध = शरधारणे । ११ । इषुध्यति ।

2. धातुरूपावल्याम्

[४०१] इष = गतौ ४ । सक. । सेट् | प. |

(१) लटि – इष्यति |  (२) लोटि – इष्यतु | (३) लङ्-लकारे – ऐष्यत् | (४) विधिलिङ्-लकारे – इष्येत् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) इयेष | ईषतुः | (म.) इयेषिथ | (उ.) इयेष | ईषिव | (६) लुट्-लकारे – एषिता | (७) लृट्-लकारे – एषिष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – इष्यात् | (९) लुङ्-लकारे – ऐषीत् | (१०) लृङ्-लकारे –  ऐषिष्यत् |

कर्मणि – इष्यते | णिचि – एषयति-ते | सनि – एषिषिषति |

कृत्सु – एषितव्यम् | एषणीयम् | एष्यम् | इषितः | इष्यन् | एषितुम् | एषणम् | एषित्वा | प्रेष्य | एषणा | अन्वेषणा | पर्येषणा | परीष्टिः | प्रैषः | प्रैष्यः | अन्वेषयति |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

(ऊ) Words from धातुः इष्

1. इषुः = बाणः, शरः

-o-O-o-

 

धातुः शूर्

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति वाक्यांशः “अत्र शूरा महेष्वासाः ”-इति | अत्र “शूराः”-शब्दमनुसृत्य अभ्यासः |

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे शूर-शब्दस्य व्युत्पत्तिः “शूर्-अच्” इति | तत्रैव अस्ति

धातुः शूर् 10 उ. (शूरयति-ते)

1. To act the hero, be powerful

2. To make vigorous exertions

There is also a postscript “See शुर् also”.

धातुः शु (शू) र् 4 A (शूर्यते)

  1. To hurt, kill

  2. To make firm or steady

  3. To stop

  4. To be firm or fixed

  5. To be senseless, faint

(आ) धातुपाठसूच्याम्

शूर (शूर्)| चु० सेट् आ० | शूर- [विक्रान्तौ]१०. ४४४ ||
शूर् | दि० सेट् आ० | शूरी हिंसास्तम्भनयोः (हिंसस्तम्भयोः)४. ५२ ||

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे –

1. शूर = विक्रान्तौ | 10 | सक. | सेट् | आ. | अदन्तः | आगर्वीयश्च | शूरयते |

2. शूरी (शूर्) = हिंसास्तंभनयोः | 4 | सक. | सेट् | आ. | शूर्यते | 5 (लिटि) शुशूरे | 9 (लुङ्-लकारे) अशूरिष्ट इत्येव |

2. धातुरूपावल्याम् – अयं धातुः न विवृतः |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

कृदव्ययानि

तुमुन्

शूरयितुम्

णमुल्

शूरं

क्त्वा

शूरयित्त्वा / शूरयित्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

शूरयितृ

शूरयित्री

तव्यत्

शूरयितव्य

शूरयितव्या

शतृ

शूरयत्

शूरयन्ती

ण्वुल्

शूरक

शूरिका

यत्

शूर्य

शूर्या

क्त

शूरित

शूरिता

क्तवतु

शूरितवत्

शूरितवती

अनीयर्

शूरणीय

शूरणीया

 

उ) शूर्-धातुतः शब्दाः

  1. शूर –

    1. adjective meaning brave, heroic, valiant, mighty

    2. शूरः masculine noun meaning

      1. a hero, a warrior, a valiant person.

      2. name of a Yadav, grandfather of Krishna

    3. As seen in the व्युत्पत्ति, it seems that the suffix अच् when affixed to a धातु such as शूर् makes an adjective शूर meaning person capable of the action, which is implicit in the धातु. This logic of affixing suffix अच् is also seen in वीर derived from वीर (वीर्)| चु० सेट् आ० | वीर विक्रान्तौ १०. ४४५

-o-O-o-