धातुः जि

In किमकुर्वत सञ्जय the word सञ्जय has its etymology from धातुः जि

In Apte’ dictionary following detail is given for the word सञ्जय –

सञ्जय – Name of the charioteer of King Dhrutarashtra. He tried to bring about a peaceful settlement in the dispute between Pandavas and Kauravas, but failed. It was he, who narrated the events of the great Bharati war to the blind king Dhrutarashtra. cf Bg 1-1.

In किमकुर्वत सञ्जय the grammar of the word सञ्जय is –

सञ्जय – “सं + जि” इति धातुः | तस्मात् पुंल्लिङ्गि विशेषनाम “सञ्जय” | तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • सं-जयति इति सञ्जयः |

  • सं = “.. सम्‌ योगऐक्यप्रभ्वसत्यसमंततोभावविभूषणाभिमुख्यश्लेषसिद्धिक्रोधस्वीकरणेषु । ..” इति उपसर्गवृत्त्याम्

Etymology of जय in आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे is clearly from धातुः जि The detail given is –

जयः (जि भावे अच् ). Hence abstract भावे noun जय is जि + अ = जय

On to study of धातुः जि

(अ) धातुपाठसूच्याम् –

जि | भ्वा० अनिट् प० | जि जये १. ६४२ ||
जि | भ्वा० अनिट् प० | जि- [अभिभवे]१. १०९६ ||
जि | चु० सेट् उ० (१. ३. ७४)| जि- [[भाषार्थः]च]१०. ३२४ ||

(आ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

*
*

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

*
*

Footnotes –

(ई) लकारेषु – Inflections in different moods and tenses From Morphological Generator at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(1) लट्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

जयति

जयतः

जयन्ति

मध्यमपुरुषः

जयसि

जयथः

जयथ

उत्तमपुरुषः

जयामि

जयावः

जयामः

(2) लिट्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

जिगाय

जिग्यतुः

जिग्युः

मध्यमपुरुषः

जिगयिथ/जिगेथ

जिग्यथुः

जिग्य

उत्तमपुरुषः

जिगाय/जिगय

जिग्यिव

जिग्यिम

(3) लुट्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

जेता

जेतारौ

जेतारः

मध्यमपुरुषः

जेतासि

जेतास्थः

जेतास्थ

उत्तमपुरुषः

जेतास्मि

जेतास्वः

जेतास्मः

(4) लृट्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

जेष्यति

जेष्यतः

जेष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

जेष्यसि

जेष्यथः

जेष्यथ

उत्तमपुरुषः

जेष्यामि

जेष्यावः

जेष्यामः

(5) लोट्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

जयतु/जयतात्

जयताम्

जयन्तु

मध्यमपुरुषः

जयतात्/जय

जयतम्

जयत

उत्तमपुरुषः

जयानि

जयाव

जयाम

(6) लङ्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

अजयत्

अजयताम्

अजयन्

मध्यमपुरुषः

अजयः

अजयतम्

अजयत

उत्तमपुरुषः

अजयम्

अजयाव

अजयाम

(7) विधिलिङ्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

जयेत्

जयेताम्

जयेयुः

मध्यमपुरुषः

जयेः

जयेतम्

जयेत

उत्तमपुरुषः

जयेयम्

जयेव

जयेम

(8) आशीर्लिङ्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

जीयात्

जीयास्ताम्

जीयासुः

मध्यमपुरुषः

जीयाः

जीयास्तम्

जीयास्त

उत्तमपुरुषः

जीयासम्

जीयास्व

जीयास्म

(9) लुङ्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

अजैषीत्

अजैष्टाम्

अजैषुः

मध्यमपुरुषः

अजैषीः

अजैष्टम्

अजैष्ट

उत्तमपुरुषः

अजैषम्

अजैष्व

अजैष्म

(10) लृङ्

एकवचने

द्विवचने

बहुवचने

प्रथमपुरुषः

अजेष्यत्

अजेष्यताम्

अजेष्यन्

मध्यमपुरुषः

अजेष्यः

अजेष्यतम्

अजेष्यत

उत्तमपुरुषः

अजेष्यम्

अजेष्याव

अजेष्याम

(उ) कृदन्ताः – These also from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कृदन्तप्रातिपदिकम्

पुंल्लिङ्गि / नपुंसकलिङ्गि

स्त्रीलिङ्गि

तृच्

जेतृ

जेत्री

तव्यत्

जेतव्य

जेतव्या

यक्

जीयमान

जीयमाना

शतृ

जयत्

जयन्ती

ण्वुल्

जायक

जायिका

यत्

जय्य

जय्या

क्त

जित

जिता

क्तवतु

जितवत्

जितवती

अनीयर्

जयनीय

जयनीया

कृदव्ययानि

तुमुन्

जेतुम्

णमुल्

जायं

क्त्वा

जित्त्वा/जित्वा

(ऊ) Words from जि –

We started this study from जय in सञ्जय. The word जय is detailed in Apte’s dictionary as follows –

जय =

1. Conquest, triumph, victory, success, winning (in battle, game or law-suit)

2. Restraint, curbing, conquest as in इन्द्रियजय

3. Name of sun

4. Name of Jayant, son of Indra

5. Name of पाण्डव-prince युधिष्ठिर

6. Name of an attendant of Vishnu

7. An epithet of अर्जुन

जया =

1. Name of Durga

2. Name of an attendant of Goddess Durga

3. A kind of banner

4. The third, eighth or thirteenth lunar day of any of two lunar fortnights.

There are many compound words also listed. There would be many other words also in गीता which will be updated here.

(2) In the श्लोक 1-5 the phrase “पुरुजित् कुन्तिभोजश्च” has जित् as a sort of a suffix.

  1. This is detailed in Apte’s Practical Sanskrit Dictionary as –

    1. जित् adjectival (जि-क्विप्)

      1. at the end of compounds,

      2. conquering, defeating, winning &c.

    2. In “Dictionary of Sanskrit Grammar” by काशिनाथशास्त्री अभ्यंकर, क्विप् is detailed as a कृत् affix added to धातु-s

      1. जि = To conquer, defeat, win over

      2. जित् = conquering, defeating, winning &c.

-o-O-o-

One thought on “धातुः जि

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s